Εργάτες της λογοτεχνίας που έγραψαν και θέατρο

Το θέατρο, εκτός από ιδέες και ήθη που φιλοδοξεί να εντάξει μέσα στην αριστοτελική συνθήκη της «μιμήσεως πράξεως», είναι και τεχνική, κοινώς μαστοριά. Δεν φτάνουν ούτε οι πρωτότυπες συλλήψεις, ούτε οι ιδεολογικές συγκρούσεις, ούτε οι ιδιάζουσες πράξεις. Ο θεατρικός συγγραφέας οφείλει να μελετήσει τα προβλήματα που θέτει το «πατάρι», η σκηνή. Ο Λόπε ντε Βέγκα, όταν ρωτήθηκε τι είναι θέατρο, είπε: «Ενα πατάρι και ένα πάθος»! Πάθη υπάρχουν σε όλες τις οικογένειες και όλες τις εποχές και όλα τα έθνη. Αλλά ένα πάθος που εκφράζεται πάνω σε ένα πατάρι, σε έναν χώρο δημόσιο που επιτρέπει σε ένα κοινό να δει, να ακούσει και να συμπάσχει με έναν άνθρωπο που εκθέτει τα πάθη ενός άλλου προσώπου ιστορικο ή φανταστικού είναι δύσκολη τέχνη και απαιτητική τεχνική. Πάθη μιμείται και η πεζογραφία και η ποίηση και οι εικαστικές τέχνες και, βεβαίως, η μουσική και ο χορός. Αλλά οι μιμήσεις αυτές είναι ειδικευμένες να μιμούνται με λέξεις και ρυθμούς, με μελωδία και εικόνα ή μόνο με κίνηση. Το θέατρο είναι αναπαράσταση ζωής, κίνησης, συγκίνησης, σκέψης, πάθους, σχέσεων εν τόπω και χρόνω. Δεν αρκεί ένας δημιουργός να έχει αξιόλογη ικανότητα να διαχειρίζεται τα αίτια και τα αποτελέσματα ηθικών, πολιτικών, σωματικών σχέσεων. Πρέπει να έχει ασκηθεί να αναπαριστά και τη ζωή, ρέουσα και παθλάζουσα που γεννά και διαχειρίζεται αυτές τις συναισθηματικές και διανοητικές καταστάσεις. Γι’ αυτό και οι θεατρικοί συγγραφείς σε όλες τις περιόδους των πολιτισμών είναι ολιγάριθμες περιπτώσεις και οι καλοί θεατρικοί συγγραφείς σπάνιοι.

Σε μια σειρά άρθρων σε αυτή τη θέση έχω αποπειραθεί να παρουσιάσω τους θεατρικούς συγγραφείς, τους δραματουργούς που έχουν αφήσει το στίγμα τους στην ιστορία του πολιτισμού της νεώτερης Ελλάδας. Στα προηγούμενα άρθρα έμεινα στους κατεξοχήν αφιερωμένους με επιτυχία στη δραματουργική σύνθεση. Στο κείμενο που ακολουθεί θα ασχοληθώ με αξιόλογους εργάτες της λογοτεχνίας που έγραψαν και θέατρο, χωρίς να είναι η αποκλειστική τους πνευματική προσφορά.

Η Γαλάτεια Καζαντζάκη (1881 – 1962) έγραψε ένα και μόνο θεατρικό έργο που το σκηνοθέτησε ο Φώτος Πολίτης λίγο μετά την ίδρυση του Εθνικού Θεάτρου (1932). Και είναι διδακτικό παράδειγμα το γεγονός που συνήθως τα χρόνια που πέρασαν το λησμόνησαν ή το περιφρόνησαν. Εννοώ την παρουσίαση νέων ελλήνων δραματουργών στην εθνική μας σκηνή. Ο Πολίτης ανέβασε (εναρκτήριο του Εθνικού) έργο του Ξενόπουλου και σκηνοθέτησε, όσο λίγο έζησε, δύο πρωτοεμφανιζόμενους συγγραφείς, τον Αλέκο Λιδωρίκη και τη Γαλάτεια Καζαντζάκη. Ο Ροντήρης που τον διαδέχθηκε ανέβασε Μελά, Μπόγρη, Χορν και τον νεαρό Τερζάκη. Το έργο της Καζαντζάκη «Ενώ το πλοίο ταξιδεύει» είναι μια προσπάθεια να καταγραφούν οι συγκρούσεις ιδεών και χαρακτήρων διαφορετικών πολιτών ιδεολογικά, φυλετικά, θρησκευτικά, ταξικά, αφού επιβάτες ενός πλοίου είναι, συνήθως, ένα ετερόκλητο πλήθος. Η Καζαντζάκη, στο τέλος του έργου, δίκην Τιτανικού, βάζει το πλοίο να βυθίζεται. Είναι η εποχή μετά τον πρώτο μεγάλο πόλεμο, τη Μικρασιατική Καταστροφή, την άνοδο του φασισμού και του ναζισμού και η χρονιά (1931) που στη Ρωσία ο Ζντάνοφ επιβάλλει το τι και πώς πρέπει να γράφεται λογοτεχνία και να ποιείται τέχνη αρεστή στον Στάλιν. Μερικοί κριτικοί της εποχής δεν κατάλαβαν και θεώρησαν εφέ αδυναμίας τη βύθιση του πλοίου στο έργο.

Το 1945 το Εθνικό Θέατρο ανέβασε το μοναδικό θεατρικό κείμενο του Ηλία Βενέζη, το «Μπλοκ C». Μια ομάδα διαταξική ελλήνων πατριωτών αγωνιστών, αλλά και ποινικών κρατουμένων στο κελί τους περιμένουν την πιθανή τους εκτέλεση από του Ναζί. Κάτω από την απειλή του θανάτου οξύνονται οι αντιδράσεις, αποκαλύπτονται οι αδυναμίες, αναδύονται αισθήματα κρυμμένα και απογυμνώνεται η λεοντή του μικροαστισμού και του καθωσπρεπισμού. Ενα έξοχο έργο.

Ο Παντελής Πρεβελάκης (1909 – 1986), πλάι στην έξοχη πεζογραφία του και την αποκαλυπτική αλληλογραφία του με τον Νίκο Καζαντζάκη, έγραψε μια σειρά θεατρικών έργων υψηλής ιδεολογικής καταρχάς ποιότητας: από το «Ιερό σφάγιο» (1952) που, ως ιστορικός της τέχνης γνώριζε σε βάθος την Αναγέννηση και δημιουργεί μια ιστορία (με πολλές αναφορές σε πραγματικά γεγονότα) πάνω στα πάθη και τις εξάρσεις, τους φόνους και τη δημιουργική αισθητική την εποχή των Μεδδίκων. Την ίδια χρονιά (1952) παραδίδει το δράμα του «Τα χέρια του ζωντανού Θεού», που παίχθηκε και αργότερα στο Εθνικό Θέατρο, βασισμένο σε σελίδες από τα έξοχα μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι («Δαιμονισμένοι» κ.λπ.). Η ποιότητα του λόγου των έργων του Πρεβελάκη είναι υψηλή και είναι, ίσως, η αιτία που τα έργα αυτά θεωρήθηκαν και από την κριτική εγκεφαλικά.

Αλλάζοντας πηγές έμπνευσης (1954) γράφει τον «Λάζαρο», τραγωδία που θέτει το καίριο, υπαρξιακό και διαχρονικό, ερώτημα που υποχρεώνει τον καθένα να θέσει το ερώτημα του Λαζάρου: αν υπάρχει μετά θάνατον ζωή, τι σημαίνει αυτό και αν σκοπός της ζωής είναι να επιδιώκει και να προετοιμάζεται και πώς για την άλλη ζωή. Η δραματουργία του Πρεβελάκη είχε πολλά κοινά στοιχεία με την προβληματική της λογοτεχνίας του φίλου του του Καζαντζάκη. Το 1959 ο Πρεβελάκης έγραψε το ιστορικό δράμα «Το ηφαίστειο», με θέμα τη θυσία στο Αρκάδι με το ολοκαύτωμα. Το έργο ανέβασε στην Κρήτη ο, επίσης Κρητικός, Αλέξης Μινωτής. Χωρίς να μιμείται, ο Πρεβελάκης ξανατοποθετεί στο κέντρο του πολιτισμού την έννοια της θυσίας, όπως σε ανάλογο ιστορικό προηγούμενο έκανε ο Σολωμός στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους». Το 1970 ο Πρεβελάκης είδε στο Εθνικό το, κατά τη γνώμη μου, εντελέστερο έργο του, «Το χέρι του σκοτωμένου», βασισμένο σε μια λαϊκή παράδοση: το έργο αναφέρεται σε μια βεντέτα, όπως αυτό το βάρβαρο έθιμο για πολλά χρόνια κυριάρχησε στην Κρήτη και στη Μάνη. Το έργο είναι ένα εξαίσιο δράμα λιτό, ωμό, πέραν της ηθικής και της ηθικολογίας. Εδώ ας αναφερθεί πως η κοινή πνευματική πορεία Καζαντζάκη – Πρεβελάκη φωτίζεται από την ιδεολογική πυρκαγιά των ιδεών του Νίτσε. Είχα προσωπικά την ευτυχία, τα τελευταία χρόνια της ζωής του, να συνομιλώ επί ώρες με τον Πρεβελάκη, όταν ήταν πρόεδρος εκείνος και μέλος εγώ στο διοικητικό συμβούλιο της «Εταιρείας Σπουδών Ελληνικού Πολιτισμού» της Σχολής Μωραΐτη. Τότε μου αφιέρωσε τον «Νέο Ερωτόκριτό» του, αριστουργηματικά δίστιχα εξαίσιων δεκαπεντασύλλαβων.

Η Ζωή Καρέλλη ήταν μια εξαίσια λογοτεχνική παρουσία της λεγόμενης Σχολής της Θεσσαλονίκης. Αδελφή του σημαντικότερου εκπροσώπου της Σχολής αυτής, του μοναδικού στυλίστα του ελληνικού λόγου, Νίκου – Γαβριήλ Πεντζίκη, η Καρέλλη έγραψε μεγάλη ποίηση, αλλά και δύο ποιητικά έργα, τις «Ικέτιδες» (1962) και τον «Ορέστη» (1971), πάνω στα χνάρια των ποιητικών δραμάτων του Τ.Σ. Ελιοτ, έργα του οποίου και μετέφρασε. Χωρίς να ακολουθεί κατά πόδας τον Πεντζίκη η Καρέλλη διακρίνονταν για μια βαθιά θρησκευτικότητα, όχι τυπική, αλλά φιλοσοφική, στοχεύοντας πάνω στην αμαρτία του φόνου, τις ενοχές και την καθαρτήρια λειτουργία της μετάνοιας. Πρυτανεύουσα, επίσης, ιδέα στα έργα της η λυτρωτική, καταλυτική γυναικεία ευαισθησία στον ωμό ηθικό πολιτισμό των ανδρών. Θυμίζω πως μια ποιητική συλλογή της Καρέλλη είχε τίτλο: «Η άνθρωπος»!

Ο Κώστας Βάρναλης, ο μείζων αυτός ποιητής και μείζων σατιρικός σχολιαστής του καιρού του (εξαίσιος ο ορισμός του: «Κρίνω θα πει κοροϊδεύω») έγραψε μια θεατρικά, μάλλον δύσχρηστη, σάτιρα ιστορική, τον «Ατταλο Γ΄» (1970), αλλά εξαίσια στην ειρωνεία της, στις ανατροπές της και σε μια απροσδόκητη, για μαρξιστή λόγιο, καρικατούρα του λαού – όχλου. Το έργο παίχθηκε μια φορά σε καλοκαιρινή περιοδεία του θιάσου «Ελεύθεροι Καλλιτέχνες», χωρίς μεγάλη αποδοχή από το κοινό, που δεν αγκαλιάζει πάντα, όσο και αν είναι πολιτικοποιημένο, την κάθετη κριτική της σάτιρας.