Οδηγός πλοήγησης για το Brexit

Στον επίσημο λόγο που εκφώνησε στις 20 Σεπτεμβρίου 1988 η Μάργκαρετ Θάτσερ, στο College of Europe, στην ειδυλλιακή Μπριζ του φλαμανδικού Βελγίου συγκεφαλαιώνονται όλα όσα συνιστούν την επιτομή της σύγχρονης, βρετανικής εξαιρετικότητας. Παρωδώντας κανείς το γεγονός και για να επιβεβαιωθεί πάντως η ειρωνεία της ιστορίας, αξίζει να επισημανθεί ότι η ομιλία αυτή αφορούσε τη σχέση του Ηνωμένου Βασιλείου με την Ευρώπη! Σημειωτέον ωστόσο ότι η ανάδειξη της βρετανικής ιδιοπροσωπίας συνοδεύθηκε από τη διακηρυκτική θέση της Θάτσερ περί της ισότιμης, με τα λοιπά ευρωπαϊκά κράτη-μέλη, μετοχής των Βρετανών στην κοινή πολιτιστική κληρονομιά.

Η εμπεδωμένη πεποίθηση στην εγγενή διαφορετικότητα ως ταυτοτικό στοιχείο και ιστορικός ευφημισμός προσδιορίζει εν πολλοίς τη σχέση και των σύγχρονων επιγόνων με την εποχή της βρετανικής αυτοκρατορίας. Ενίοτε δε, οι ίδιοι επίγονοι κατά
την αναψηλάφηση του ένδοξου παρελθόντος εξακολουθούν να ανατρέχουν με συγκίνηση στον ρόλο του Ηνωμένου Βασιλείου ως σημαίνουσας αποικιοκρατικής δύναμης.

Η νέα κοσμογονία ωστόσο, που διαμορφώθηκε εντός της ευρωπαϊκής επικράτειας, στη διάρκεια της πρώτης εικοσαετίας του 21ου αιώνα, επιτάχυνε την ούτως ή άλλως νομοτελειακή αποδυνάμωση της άλλοτε κραταιάς αυτοκρατορίας. Τις αντοχές και τα όρια του ενωσιακού εγχειρήματος συνεχίζουν να δοκιμάζουν καταιγιστικοί πολιτικοί μετασχηματισμοί, συνεχείς μεταναστευτικές ροές, οικονομικοί κλυδωνισμοί, εργασιακή επισφάλεια, ασύμμετρες τρομοκρατικές απειλές κ.ο.κ. Αλλωστε, η προϊούσα ευρωπαϊκή ολοκλήρωση είναι γεγονός ότι δεν συγκίνησε ποτέ ιδιαιτέρως τη Μεγάλη Βρετανία. Εχοντας ήδη διατηρήσει τη νομισματική της κυριαρχία, συντηρούσε ανέκαθεν αμήχανη και σκεπτικιστική στάση σε σχέση με τα ευρύτερα ενωσιακά διακυβεύματα.

Είναι φανερό λοιπόν ότι η προστιθέμενη αξία της υπόθεσης του Brexit δεν εξαντλείται στην πρώτη ανάγνωση των αιτίων και των αιτιατών, ούτε καν στο καινοφανές και αρρύθμιστο της διαδικασίας. Η σημειολογία της υπόθεσης είναι πολυεπίπεδη, απαιτητική ως προς την κατανόηση και τις ερμηνευτικές της προεκτάσεις, άκρως ενδιαφέρουσα ως προς τους νέους συσχετισμούς δυνάμεων και, κυρίως, βαθιά πολιτική στην ουσία της. Είναι επιπλέον μια εξόχως διδακτική εμπειρία, της οποίας ο απόηχος θα διαρκέσει για όσο προσπαθούμε να κατανοήσουμε το απολύτως αχαρτογράφητο επεισόδιο του Brexit.

Για όλους αυτούς τους λόγους, η μονογραφία του Χ. Τσιλιώτη, επίκουρου καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, είναι πρώτα απ’ όλα ένα πολύ χρήσιμο και χρηστικό εργαλείο για την αναγνώριση, μεθοδολογική προσέγγιση και κατανόηση της ιδιότυπης εξόδου ενός κράτους-μέλους από την Ευρωπαϊκή Ενωση.

Μολονότι ο συγγραφέας στις εισαγωγικές του επισημάνσεις δεν συστήνεται ως συναισθηματικά ουδέτερος σε σχέση με το επίδικο, εντούτοις, παρά την ομολογημένη απογοήτευσή του για τη ρήξη – έστω και κατά τρόπο συντεταγμένο -, παραμένει επιστημονικά νηφάλιος, καθόλη την έκταση και ανάλυση των επιμέρους θεματικών ενοτήτων.

Στις αδιαμφισβήτητες αρετές του πονήματος αξίζει να πιστωθεί η συμβολή του στην εξοικείωση του επιμελούς αναγνώστη με την απαιτητική ιδιόλεκτο του βρετανικού συνταγματισμού: μεταξύ άλλων, «κυριαρχία του κοινοβουλίου», «the royal prerogative» και η προβολή του στη σύγχρονη, βρετανική δημοκρατία, ο ρόλος του δημοψηφίσματος και οι βασικοί μηχανισμοί της συνταγματικής δικαιοσύνης.

Ο συγγραφέας οργανώνει την ύλη του σε δύο βασικές ενότητες. Στο πρώτο μέρος εξετάζει τη διαδικασία αποχώρησης κράτους-μέλους από την Ευρωπαϊκή Ενωση, με σημείο αναφοράς το κανονιστικό έρεισμα που παρέχει το άρθρο 50 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ενωση «ως ο ακρογωνιαίος λίθος για την αποχώρηση κράτους-μέλους από την ΕΕ σύμφωνα με το ενωσιακό συνταγματικό δίκαιο». Είναι αυταπόδεικτο το επιστημονικό και ερευνητικό ενδιαφέρον τού υπό συζήτηση πεδίου, καθόσον πρόκειται για πρωτόγνωρες διαδικασίες, χωρίς θεσμικές αναλογίες και ιστορικές συστοιχήσεις με τα προηγηθέντα, μέχρι σήμερα, στην εξέλιξη της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Στο δεύτερο μέρος ο Χ. Τσιλιώτης διατρέχει το σύνολο των επισυμβάντων έως την τελική συμφωνία αποχώρησης του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ευρωπαϊκή Ενωση: οι αποφάσεις Miller I και II του Supreme Court, η απόφαση Wightman του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης, η φύση και οι νομικές επαγωγές του δημοψηφίσματος της 23ης Ιουνίου 2016, το ταραχώδες πολιτικό χρονικό μέχρι τις εκλογές της 12ης Δεκεμβρίου 2019 και την τελική υπογραφή της Συμφωνίας Αποχώρησης.

Ο πρόλογος Ευ. Βενιζέλου

Στο συνολικό έργο – και αυτό αξίζει να επισημανθεί – αυτοτελής είναι η αξία του προλόγου. Ο υπογράφων Ευ. Βενιζέλος κινείται σε απολύτως οικείο και προνομιακό πεδίο, όπου αξιοποιείται ιδανικά η διπλή του ιδιότητα. Aκαδημαϊκός δάσκαλος και παράλληλα από τα πλέον έμπειρα δρώντα υποκείμενα στο πεδίο της πρόσφατης πολιτικής ιστορίας, ο Βενιζέλος αναπαριστά τη μεγάλη εικόνα και τα συγκείμενα εντός των οποίων διαδραματίζεται η έξοδος του Ηνωμένου Βασιλείου. Οι παρατηρήσεις του φωτίζουν με ακρίβεια τον διαβρωτικό κίνδυνο που ενέχουν οι παντοειδείς λαϊκισμοί για τη συνοχή του κράτους δικαίου.

Και μια τελευταία – ίσως σχολαστικιστική – παρατήρηση, αλλά όχι άνευ σημασίας: η μονογραφία του Χ. Τσιλιώτη συμπεριλαμβάνεται στην ειδική σειρά Συγκριτικό Συνταγματικό Δίκαιο των εκδόσεων του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου. Η καθ’ ημάς εκδοτική, νομική παραγωγή είναι αλήθεια ότι δεν διαθέτει αξιοσημείωτη παράδοση ανάλογων θεματικών καταλόγων. Για λόγους ωστόσο που συνδέονται κυρίως με τη βιβλιογραφική και μεθοδολογική συστηματοποίηση της νομικής γνώσης, τέτοιες εκδοτικές πρωτοβουλίες προσπορίζουν υπολογίσιμα οφέλη τόσο για την επιστημονική κοινότητα όσο και για κάθε φιλέρευνο και επίμονο μελετητή.

Καταληκτικά, είναι σημαντικό το γεγονός ότι στην ελληνόγλωσση βιβλιογραφία διαθέτουμε τόσο έγκαιρα έναν τόσο έγκυρο τίτλο. Μεταξύ άλλων και επειδή πρόκειται για έργο που δεν προσπερνά τις ανεπίστρεπτες συνέπειες των ερμηνευτικών υπεραπλουστεύσεων, όταν επιχειρείται η κατανόηση των πολύσημων δεδομένων, τα οποία συγκροτούν την πολιτική και οικονομική ταυτότητα της μετανεωτερικής εποχής μας. Η περιπέτεια του Brexit είναι ακόμη εν εξελίξει και ο Χ. Τσιλιώτης μάς εξασφάλισε ήδη ένα αξιόπιστο, μεθοδολογικό εργαλείο για να κατανοήσουμε τις πραγματολογικές του αφετηρίες και να καταστούμε σοφότεροι ως προς τις διαφαινόμενες συνέπειες. Με λίγα λόγια, οφείλουμε να του αναγνωρίσουμε ότι μας εφοδιάζει με την αναγκαία ειδική γνώση που μπορεί να συμβάλλει στην αποτροπή νέων, επιμηθεϊκών ολισθημάτων. Κι αυτό είναι κρίσιμο πρωτίστως για το παρόν και το μέλλον του πολύτιμου και εύθραυστου ενωσιακού εγχειρήματος.

Η δρ Αικατερίνα Παπανικολάου είναι δικηγόρος, μέλος στην ​Αρχή Διασφάλισης Απορρήτου των Επικοινωνιών

Χαράλαμπος Τσιλιώτης
Η αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ευρωπαϊκή Ενωση (Brexit) υπό το πρίσμα του Ενωσιακού και του Βρετανικού Συνταγματικού Δικαίου
Σάκκουλας & Κέντρο Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου, 2020