Κωμικά είδη

Η θεατρολογική επιστήμη, και στην ιστορική και στη θεατρολογική της στόχευση, διακρίνει διάφορες μορφές και περιεχόμενα στον γενικό όρο Κωμωδία. Κωμωδία ηθών, κωμωδία χαρακτήρων, σάτιρα, φάρσα. Ολα αυτά τα είδη έχουν σημαντικό μερίδιο στο παγκόσμιο θέατρο. Τα «Παντρολογήματα» του Γκόγκολ, π.χ., είναι κωμωδία ηθών, ο «Ταρτούφος» του Μολιέρου, κωμωδία χαρακτήρων, το «Λουτρό» του Μαγιακόφσκι, πολιτική σάτιρα, οι «Ψύλλοι στ’ αυτιά» του Φεϊντό, φάρσα. Καθένα από αυτά τα είδη, και συχνά μείξεις στη συνταγή, έχουν μια γενναία γενεαλογία.

Στη μεταπολεμική Ελλάδα, όμως, γεννήθηκε ένα μοναδικό στην ιστορία του θεάτρου υβρίδιο, η Φαρσοκωμωδία, άγνωστο είδος στην Ευρώπη και στην Αμερική, πολύ περισσότερο στις άλλες ηπείρους. Η φαρσοκωμωδία εμφανίστηκε ως είδος και κυριάρχησε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στην Ελλάδα. Συχνά είχε τη μερίδα του λέοντος πλάι στα γνήσια τέκνα της κωμικής οικογένειας. Είναι σημαντική θεατρολογική απορία οι συνθήκες που γέννησαν στη φαρσοκωμωδία, στην περίοδο κυρίως του Εμφυλίου και για μια δεκαετία μετά (1946 – 1960). Εικάζω πως ένα αίτιο αναμφισβήτητο ήταν η λογοκρισία και του θεάτρου κατά την τραγική δεκαετία 1946 – 1956. Την εποχή εκείνη, στα πνευματικά πράγματα, όπως και σε άλλες μορφές του κοινωνικού βίου, επέβαλε τη σκιά της, συχνά αστυνομική, η λογοκρισία, όχι μόνο της ταυτότητας των συγγραφέων (εξάλλου, πολλοί απ’ αυτούς ήταν εξόριστοι ή χωρίς πολιτικά δικαιώματα), αλλά η λογοκρισία σε κάθε αναφορά σε θεσμούς, σε αστικά ήθη και σε αναπηρίες των κρατικών οργανισμών ή των κρατικών οργάνων εξουσίας (αστυνομία, στρατός, παλάτι, κυβέρνηση, θεσμοί παιδείας, δικαιοσύνης, εξωτερικής πολιτικής). Είναι η εποχή των πιστοποιητικών πολιτικών φρονημάτων και του ελέγχου εξόδου από τη χώρα (συχνά και από την πόλη κατοικίας). Σκέφτεστε, λοιπόν, όταν οι συγγραφείς δέχονταν μια παραγγελία από έναν κωμικό ηθοποιό ή θίασο να γράψει μια κωμωδία, τι σταυρόλεξο είχε να λύσει.

ΛΟΓΟΚΡΙΣΙΑ. Αναφέρω κάτι που μου το διηγήθηκε ο Καμπανέλλης. Οταν έγραψε το έξοχο έργο του «Αυλή των θαυμάτων» (1957) για τον Κουν και το Θέατρο Τέχνης, έπρεπε, για να ανέβει στη σκηνή, να έχει το δακτυλόγραφο που πήγαινε στη λογοκρισία τη σφραγίδα του λογοκριτή στρατιωτικού στο υπουργείο Εσωτερικών (δεν υπήρχε τότε υπουργείο Πολιτισμού). Το έργο πήρε σφραγίδα και, όταν άρχισαν οι δοκιμές, ήρθε σήμα από τη λογοκρισία να ξαναϋποβληθεί το κείμενο. Αφού έγινε κι αυτό, εκλήθη ο Κουν στο λογοκριτικό γραφείο και του απαιτήθηκε να αφαιρέσει από το κείμενο μια ατάκα: ένας ήρωας της «Αυλής» λέει κάπου: «Αυτού είσαι εσύ ακόμη, ο άνθρωπος, ρε, πάει στο φεγγάρι». Αυτό για τον σπίθα λογοκριτή θεωρήθηκε προπαγάνδα υπέρ της Σοβιετικής Ενωσης, την εποχή του Γκαγκάριν!

Αντιλαμβάνεται κανείς σε ποια στενά περιθώρια καλείτο να γράψει μια κωμωδία ένας συγγραφέας της εποχής. Τότε το ελληνικό δαιμόνιο εφηύρε τη φαρσοκωμωδία. Η κλασική κωμωδία, είτε ηθών, είτε χαρακτήρων, ενείχε σαφή κριτική των θεσμών, της παιδείας, της θρησκείας, της εξουσίας και της αστικής και μικροαστικής ηθικής. Ολα αυτά τα υπερασπίζονταν ο λοχαγός λογοκριτής, ο θεματοφύλαξ των αστικών, κατά την εκτίμησή του, θεσμών και ηθών. Ετσι οι κωμωδιογράφοι της εποχής έπρεπε να εφεύρουν στρατηγικές, ώστε και κριτική να κάνουν των κακώς εχόντων και να περνάνε από κάτω τα κανδιανά δίκρανα της λογοκρισίας. Ετσι εφευρέθηκε η φαρσοκωμωδία. Κωμικοί χαρακτήρες, είτε ατομικών ελαττωμάτων, είτε δημόσιων, μέσα σε μια φόρμα με τον καταιγιστικό ρυθμό της φάρσας, όπου τα ελαττώματα περνούν ξώφαλτσα, οι χαρακτήρες είναι καρικατούρες και τα ψεγάδια τους φορτίζονταν στην αφέλεια, την παγίδευση κ.λπ.

Ενας ιστορικός του θεάτρου μας δύσκολα θα μπορέσει να κατατάξει τα κωμικά είδη της εποχής αυτής (1945 – 1965) σε κάποιο «καθαρόαιμο» είδος. Οι συγγραφείς αυτής της περιόδου έχουν σχεδόν σκανδαλωδώς την ίδια επαγγελματική αφετηρία. Είναι δημοσιογράφοι, κυρίως χρονογράφοι (το είδος «χρονογράφημα» από την εποχή του Ξενόπουλου, του Μελά, του Νιρβάνα, του Παλαιολόγου ήταν δομικό, απαραίτητο στοιχείο στον Τύπο). Μερικοί, όπως ο Γεώργιος Ρούσσος, έγραφαν ιστορικά έργα σε συνέχειες και ο Νίκος Τσιφόρος τα «Παιδιά της πιάτσας». Ο Δημήτρης Ψαθάς ξεκίνησε ως δικαστικός συντάκτης και τα πρώτα χαρακτηριστικά του έργα ήταν «Η Θέμις έχει κέφια» και «Η Θέμις έχει νεύρα».

Ο Αλέκος Σακελλάριος, ο Ασημάκης Γιαλαμάς, ο Δημήτρης Γιαννουκάκης έγραφαν χρονογραφήματα, δηλαδή κωμικά ή σοβαρά σχόλια με αφορμή γεγονότα της επικαιρότητας. Αυτοί οι σπουδαίοι χρονογράφοι της δύσκολης εποχής έγραψαν κωμωδίες, σάτιρες, φάρσες και, κυρίως, φαρσοκωμωδίες.

Αμέσως μετά τη Κατοχή, και πριν απ’ τον Εμφύλιο, ο Νίκος Τσεκούρας είχε γράψει το «Αν δουλέψεις, θα φας», μια σάτιρα για την αστική αριστοκρατία και ο Ψαθάς τον «Φον Δημητράκη», μια καταλυτική σάτιρα των συνεργασθέντων με τους κατακτητές και, εμμέσως, μια προβολή της λαϊκής αντίστασης. Ο Τσιφόρος πρωτοεμφανίστηκε ως έξοχος κωμωδιογράφος με τη μοντερνική δομή της «Πινακοθήκης των ηλιθίων». Αναφέρομαι σ΄αυτά, παραθέτοντας και τη σάτιρα «Ο Πρωτευουσιάνος» του Ρούσσου, για να φανεί πως οι συγγραφείς αυτής της δυσχερούς πολιτικά εποχής ήταν ταλαντούχοι, καθαρόαιμοι κωμωδιογράφοι, πράγμα που και αργότερα, σε ευνοϊκότερες περιστάσεις, το απέδειξαν (όπως οι Σακελλάριος – Γιαννακόπουλος στη «Δεσποινίδα ετών 39», οι Τσιφόρος – Βασιλειάδης στο «Μια τρελή, τρελή οικογένεια»). Τα περισσότερα έργα αυτής της περιόδου (και ήταν πολλά, γιατί η λογοκρισία εμπόδιζε και το ανέβασμα ευρωπαϊκών, μεταπολεμικών έργων που δεν ήταν αρεστά ως περιεχόμενο, θεωρούμενο ως…. αριστερά). Είναι άξιοι ειδικού θαυμασμού οι έλληνες συγγραφείς που έγραψαν φαρσοκωμωδίες, γλιστρώντας μέσα από τις ρωγμές που άφηνε η λογοκρισία της εποχής (σημειώνω πως μια λογοκρισία θεατρικών έργων κατήργησε η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή στη Μεταπολίτευση!). Εδώ κάνω μια παρένθεση για να σημειώσω μια άλλη πολιτιστική συνθήκη έως το 1977 που, με πρόεδρο την αφεντιά μου το υπουργείο Πολιτισμού ίδρυσε τα ΔΗΠΕΘΕ και η πολιτεία τις επιχορηγήσεις επί υπουργίας Ανδριανόπουλου, η επαρχία ήταν τυφλή θεατρικά, πλην μερικών ολιγοήμερων εξόδων αθηναϊκών θιάσων σε πόλεις που είχαν θεατρικές αίθουσες (έστω και σε σινεμά με υποτυπώδη σκηνή). Τότε, ως παιδευτικός και ψυχαγωγικός δάσκαλος θεάτρου ήταν το λαϊκό σινεμά. Ολα, μα όλα, τα έργα της εποχής, κυρίως κωμωδίες και φαρσοκωμωδίες έχουν γίνει με την ίδια αθηναϊκή διανομή φιλμ, συχνά φιλμαρισμένα στο ίδιο χάρτινο σκηνικό που, όχι σπάνια, στο φιλμ κινείται από τον αέρα!

ΤΟ ΛΑΪΚΟ ΣΙΝΕΜΑ. Αναφερόμενος, λοιπόν, στην κωμική και φαρσοκωμική συγκομιδή, κάνω συνάμα και μια αναφορά και στο λαϊκό, ελληνικό σινεμά, το οποίο δεν έχει καμία σχέση με την ιστορία του κινηματογράφου, αλλά είναι ένα έξοχο ντοκουμέντο της λαϊκής δραματουργίας και, κυρίως, της υποκριτικής. Από τον Λογοθετίδη ως τον Βέγγο και από τη Ρένα Ντορ στην Αρώνη η ελληνική κοινωνία μυήθηκε στη σπουδαία κωμική παράδοση αιώνων, ευρωπαϊκών και ελληνικών.

Επιτρέψτε μου, λοιπόν, αναφερόμενος σε παγκοίνως γνωστά έργα να προχωρήσω σε απλή καταλογογράφηση: «Χαρτοπαίχτρα», «Ζητείται ψεύτης», «Φωνάζει ο κλέφτης» του Ψαθά, «Μιας πεντάρας νιάτα» των Γιαλαμά – Πρετεντέρη, «Ενας ήρως με παντούφλες», «Θανασάκης ο πολιτευόμενος» των Σακελλάριου – Γιαννακόπουλου, «Η κυρία έχει νεύρα» του Γιαννουκάκη, «Της κακομοίρας» των Χρήστου και Γιώργου Γιαννακόπουλου. Και μια έξοχη σάτιρα – φαρσοκωμωδία που ανέβασε ο Ροντήρης στο Πειραϊκό Θέατρο, ο «Τοπικός παράγων» του Παναγή Καγιά.