Ο Καποδίστριας {LF}ενός φιλέλληνα

Ο Christopher Montague Woodhouse, 5ος βαρόνος του Τέρινγκτον (1917-2001), Κρις ή Μόντι, όπως έγινε γνωστός στην Ελλάδα, είναι αναμφισβήτητα ο φορέας του πιο αριστοκρατικού τίτλου αλλά και ο πλέον «πολιτικοποιημένος» από τους κατασκόπους που έδρασαν στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια του B’ Παγκοσμίου Πολέμου. Διετέλεσε επικεφαλής της βρετανικής αποστολής και στη μεταπολεμική περίοδο, για πολλά χρόνια, ως βουλευτής πλέον των Συντηρητικών στην Αγγλία. Η πληθωρική παρουσία του στην Ελλάδα, είτε στο στρατιωτικό είτε στο διπλωματικό πεδίο, θα τον καταστήσει τον κατεξοχήν εκπρόσωπο του βρετανικού κατεστημένου. Απόφοιτος της Οξφόρδης στον τομέα των κλασικών σπουδών, μιλά ελληνικά και είναι περίφημος πεζοπόρος. Κατόπιν εντολής του προκατόχου του στην ηγεσία της βρετανικής αποστολής στην Ελλάδα Eντι Μάγερς, θα περπατήσει 15 ώρες μέσα από δύσβατα μονοπάτια για να συναντήσει τον Ναπολέοντα Ζέρβα. Θα συνδέσει το όνομά του με την καταστροφή της γέφυρας του Γοργοποτάμου, ενώνοντας τις αντίπαλες ομάδες της Εθνικής Αντίστασης. Μετά το τέλος του πολέμου έγραψε μια σειρά βιβλίων για την Ελλάδα καλύπτοντας τη σύγχρονη και νεότερη ιστορία για το 1821, τη Ναυμαχία στο Ναυαρίνο, το περίφημο «Μήλον της Εριδος» για την Ελλάδα του 1940-49, για την περίοδο της δικτατορίας 1967-74. Ολα τα βιβλία του βρήκαν τον δρόμο τους προς τα ελληνικά. Καλογραμμένα, με ενδιαφέρουσα και ψύχραιμη ματιά, διατηρούν έως σήμερα το ενδιαφέρον καθιστώντας τον Woodhouse έναν από τους διεισδυτικότερους ξένους μελετητές της Ελλάδας του 19ου και του 20ού αιώνα. Είναι μια μαρτυρία ενός τρίτου παρατηρητή, που ωστόσο διατηρεί τη θερμοκρασία της βιωματικής εξοικείωσης με τον τόπο που αναλύει.

Περιέργως δεν είχε μεταφραστεί μέχρι πρότινος το εμβληματικό και πλέον ερευνητικό του έργο για την Ελλάδα: η βιογραφία του Καποδίστρια. Γραμμένη το 1973, περιέπεσε μάλλον σε αφάνεια, ίσως επειδή η βιογραφία είναι είδος που σπανίως γνωρίζει μεγάλη επιτυχία στην Ελλάδα. Ισως και επειδή ήταν γραμμένο από εκπρόσωπο ακριβώς του «βαθέος βρετανικού κατεστημένου» για μια πολιτική προσωπικότητα που συνδεόταν με την τσαρική Ρωσία, κάτι που δύσκολα μπόρεσε να ερμηνευτεί ή να ενταχθεί στα μεταπολιτευτικά ερμηνευτικά σχήματα του 1821.

Η βιογραφία του Καποδίστρια από τον Woodhouse είναι όμως σημαντική γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο: γράφει απροκατάληπτα και από την οπτική γωνία ενός ανθρώπου που ανακαλύπτει τον Καποδίστρια σχεδόν τυχαία κατά τη διάρκεια της αποστολής του στην Ελλάδα. Οσο και αν φαίνεται περίεργο, ο βρετανός αξιωματικός και πολιτικός δεν ήξερε τίποτα για τον πρώτο κυβερνήτη της χώρας μέχρι που άκουσε τους λόγους του Αρη Βελουχιώτη, τον οποίο συνόδευε. Ανήκει στα ψιλά γράμματα της ιστοριογραφίας (ίσως και όχι τόσο ψιλά…) ότι ο Βελουχιώτης καταφερόταν με μένος κατά του Καποδίστρια αποκαλώντας τον «Γιάννη Καποδίστρια», «όργανο της αντίδρασης» και «καταστροφή της Ελλάδας» (σχηματικές απεικονίσεις που δεν έλειψαν στα ιδεολογικά φορτισμένα σχήματα των επόμενων χρόνων). Ο Woodhouse αντιλήφθηκε γρήγορα την πολιτική σημασία του Καποδίστρια και τη συνθετότητα του χαρακτήρα του, όπως εξάλλου επισημαίνει: «Ο ίδιος ο Καποδίστριας απέκτησε διαδοχικά πολλές εθνικότητες ή πάντως υπήρξε υπήκοος πολλών κυβερνήσεων. Γεννήθηκε υπήκοος της Ενετικής Δημοκρατίας και έγινε κατά σειρά πολίτης της Επτανήσου Πολιτείας, Ρώσος και Ελληνας. Σε διαφορετικές περιόδους υπηρέτησε την τουρκική κυβέρνηση, έγινε άθελά του υπήκοος της Γαλλίας καθώς και επίτιμος πολίτης της Ελβετίας». Αυτή η εθνική και διοικητική πολυπλοκότητα, κατά τον Woodhouse, είναι και το μεγάλο πρόβλημα στη βιογραφική του προσέγγιση αφού δεν ευνοεί τη δημιουργία ενός ενιαίου ιστορικού αφηγήματος.

Μετά τη Βιέννη

Ο Woodhouse δεν διστάζει να κατατάξει τον Καποδίστρια, που δεν έχει λάβει ειδικά από την αγγλική ιστοριογραφία την αρμόζουσα θέση, ανάμεσα στους κορυφαίους πολιτικούς του 19ου αιώνα δίπλα στον Κασλρέι και τον Μέτερνιχ. Οι μεγάλες ερευνητικές δουλειές για τον 19ο αιώνα και για το Συνέδριο της Βιέννης μάλλον θα συμφωνούσαν μαζί του. Επιπλέον ο υπότιτλος του έργου του μαρτυρά την άποψή του για την προσφορά του στην ελληνική ανεξαρτησία και είναι απόλυτα ενδεικτικός: «ο θεμελιωτής της ελληνικής ανεξαρτησίας». Ο Καποδίστριας συναντά στον Woodhouse έναν πραγματικό θαυμαστή του που θεωρητικά και ουσιαστικά προέρχεται από ένα αντίπαλο πολιτικό και πολιτισμικό περιβάλλον. Και όμως ο βρετανός συγγραφέας, θαυμαστής του ελληνικού κλασικού πολιτισμού, βρίσκει αντιστοίχως στο πρόσωπο του Καποδίστρια μια προσωπικότητα που τον συναρπάζει, έναν εσωστρεφή διανοούμενο, έναν άνθρωπο που ισορροπούσε ανάμεσα στο εθνικό και στο υπερεθνικό και έναν άνθρωπο με υψηλή αίσθηση του χρέους.

Σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, το έργο του Woodhouse μεταφράζεται στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μίνωας σε μια έκδοση που ταιριάζει στη μεγάλη αναμονή που είχε το ογκώδες έργο για την παρουσίασή του στα ελληνικά, με πρόλογο του ιστορικού Σωτήρη Ριζά, ο οποίος επισημαίνει την οξυδέρκεια του Καποδίστρια να κατανοήσει ήδη στη Βιέννη τη μετάβαση σε μια νέα εποχή και παράλληλα να συμβιβαστεί με τη θέση που κατείχε στην τσαρική αυλή. Ενα έργο που διαβάζεται με ενδιαφέρον ακόμα και σήμερα και πέρα από τη χρονική απόσταση της γραφής του και εντυπωσιάζει με τη διεξοδική του έρευνα και το βάθος του, αναδεικνύοντας δύο προσωπικότητες, τον Ιωάννη Καποδίστρια αλλά και τον συγγραφέα του Chris Woodhouse.

Christopher Woodhouse
ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
Ο θεμελιωτής της Ανεξαρτησίας της Ελλάδας
Μτφ. Σταυρούλα Αργυροπούλου
Εκδόσεις Μίνωας, σελ. 791
Τιμή 33,30 ευρώ