Η κληρονομιά της Αραβικής Ανοιξης

Οταν ο τυνήσιος οπωροπώλης Μοχάμεντ Μπουάζιζι αυτοπυρπολήθηκε στις 17 Δεκεμβρίου 2010, μπροστά από ένα κυβερνητικό κτίριο στην πόλη Σίντι Μπουζίντ, όχι μόνο σήμανε την αρχή που θα οδηγούσε στην πτώση του προέδρου της Τυνησίας, Ζιν Ελ Αμπτίν Μπεν Αλι, αλλά αποτέλεσε και την αφορμή για ένα τεράστιο κύμα διαμαρτυρίας στα κράτη της Μέσης Ανατολής με αίτημα την ανατροπή των καταπιεστικών καθεστώτων. Η Τυνησία, το Μαρόκο, η Συρία, η Λιβύη, η Αίγυπτος και το Μπαχρέιν αναδείχθηκαν ως η κεντρική σκηνή των γεγονότων με στόχο τον εκδημοκρατισμό και την ελεύθερη διακίνηση ιδεών. Δέκα χρόνια μετά την Αραβική Ανοιξη ποια είναι η κληρονομιά που άφησε πίσω της στον χώρο του πολιτισμού;

«Η Αραβική Ανοιξη ξεπέρασε κατά πολύ την έννοια της πολιτικής επανάστασης και άνοιξε τον δρόμο για νέες πρωτοβουλίες σε ολόκληρο τον αραβικό κόσμο. Η κληρονομιά της, ωστόσο, δεν είναι ακόμη γνωστή, καθώς είναι πολύ ζωντανή σήμερα σε πολλά μέρη του αραβικού κόσμου. Παρ’ όλο που ενθάρρυνε θετικά τις πολιτικά φορτισμένες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης, οι οποίες επικεντρώνονται στις αντικαθεστωτικές και αντιαυταρχικές αφηγήσεις, η λογοκρισία εξακολουθεί να αποτελεί πρόβλημα» εκτιμά στη διαδικτυακή έκδοση της διεθνούς επιθεώρησης τέχνης The Art Newspaper η εκτελούσα χρέη διευθύντριας προγράμματος του Αραβο-βρετανικού κέντρου, ενός πολιτιστικού οργανισμού που στοχεύει στην περαιτέρω κατανόηση του αραβικού κόσμου στη Βρετανία, Αμανί Χασάν.

Πιο επιφυλακτική εμφανίζεται η Σάσα Κράσνοου, λέκτορας στον τομέα ισλαμικής τέχνης του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν. «Δεν είμαι σίγουρη ότι έχω μια σαφή απάντηση. Για πολλούς το πλέον αξιομνημόνευτο χαρακτηριστικό της είναι η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Γι’ αυτό νομίζω ότι ίσως ένα μέρος της κληρονομιάς της αφορά τον τρόπο που θα μπορέσει η τέχνη (κυρίως το γκραφίτι και η τέχνη του δρόμου) να συνεχίσει να διαδίδεται και να έχει αντίκτυπο πέρα από τον χρόνο και τον φυσικό χώρο που καταλαμβάνει στην αρχική της μορφή». Απαισιόδοξη είναι και η προσέγγιση του Γκανζίρ, ενός καλλιτέχνη γκραφίτι, ο οποίος υπήρξε ιδιαίτερα δημοφιλής την περίοδο των γεγονότων λόγω των επίκαιρων τοιχογραφιών που δημιουργούσε πέριξ της Πλατείας Ταχρίρ του Καΐρου. «Δυστυχώς δεν υπάρχει μεγάλη κληρονομιά. Βλέπω τον κόσμο της τέχνης να ενδιαφέρεται να κεφαλαιοποιήσει την τέχνη της Αραβικής Ανοιξης ως μια κάψουλα της Ιστορίας που μπορεί να εμπορευματοποιηθεί, να συσκευαστεί και να πωληθεί σε πλούσιους συλλέκτες και ιδρύματα που θέλουν να κρατήσουν ένα κομμάτι της και όχι τόσο ως μια τάση να πιέσουμε για περισσότερη τέχνη εμπνευσμένη από το πνεύμα της Αραβικής Ανοιξης, η οποία και θα λειτουργήσει ως ενεργός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής».

Κι αν διατυπώνονται επιφυλάξεις για το κληροδότημα της Αραβικής Ανοιξης πώς διαγράφεται το μέλλον για τους ανθρώπους της τέχνης στις επίμαχες περιοχές; «Μοιάζει ζοφερό, περιοδικά εκρηκτικό και εγγενώς αμετάβλητο καθώς τα πράγματα βρίσκονται σε μια στάσιμη κατάσταση. Η μόνη ελπίδα για καλλιτέχνες στην περιοχή είναι να ακολουθήσουν ό,τι εξυπηρετεί το καθεστώς: μια προπαγάνδα και η προβολή μιας φιλελεύθερης, δημιουργικής στάσης, η οποία είναι αυστηρά ελεγχόμενη. Η πραγματική τέχνη απαιτεί κριτικό διάλογο» υποστηρίζει μεταξύ άλλων ο συγγραφέας Χουσεΐν Αμιρσαντέγκι, ο οποίος συνυπογράφει και το βιβλίο «Τέχνη και Πελατεία: Η Μέση Ανατολή».

ΕΥΚΑΙΡΙΕΣ. Αντιθέτως φωτεινό βλέπει το μέλλον η Σάσα Κράσνοου από το Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν. «Η μεγαλύτερη διεθνής προσοχή τις τελευταίες δεκαετίες στη σύγχρονη τέχνη και ιδίως για το έργο των καλλιτεχνών που ζουν στη συγκεκριμένη περιοχή ή κατάγονται από αυτή, δημιούργησε περισσότερες ευκαιρίες για περισσότερες εκθέσεις, αλλά και επενδύσεις στον τομέα της τέχνης. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα είναι ρόδινα. Υπήρξαν σαφώς μια σειρά από περιστατικά που έχουν βλάψει τις τέχνες στην περιοχή την τελευταία δεκαετία, από τη λογοκρισία και το κλείσιμο ιδρυμάτων με κρατική εντολή έως τη συνεχιζόμενη πολιτική βία και την καταστροφή των σύγχρονων ιδρυμάτων τέχνης. Ωστόσο, κανένα από αυτά δεν εμπόδισε καλλιτέχνες και καλλιτεχνικά ιδρύματα να συνεχίσουν να δημιουργούν και να εκθέτουν ακόμη και στον σημερινό πανδημικό κόσμο μας καθώς η μετάβαση στον ψηφιακό κόσμο έχει μερικές φορές επιτρέψει μεγαλύτερη διεθνή πρόσβαση σε εκδηλώσεις, ομιλίες και συνέδρια». Περισσότερο ρεαλιστής όλων ωστόσο εμφανίζεται ο Γκανζίρ ο οποίος εκτιμά ότι «το μέλλον μοιάζει όπως εμείς θέλουμε να μοιάζει. Δεν ισχύει το ότι το μέλλον γίνεται παρόν;».