Αλιείς ιδεών

Εχω γεννηθεί και μεγαλώσει στην ελληνική επαρχία σε δύσκολους καιρούς. Πόλεμος, Κατοχή, Εμφύλιος, τραγωδίες, φτώχεια (συσσίτιο με την καραβάνα στην πείνα της Κατοχής), εκπαίδευση σε βομβαρδισμένα σχολεία ή σε εκκλησίες, όταν τα σχολεία είχαν γίνει φυλακές, με εξορίες συγγενών, φίλων, γειτόνων, με αβιταμίνωση και αδενίτιδες, παιδικές αρρώστιες πριν τα εμβόλια, χωρίς ίχνος καλλιτεχνικής ζωής (εκτός από τη θλιβερή μπάντα του Δήμου που παιάνιζε στις εθνικές εορτές και συνόδευε τις κηδείες των τοπικών αρχόντων). Μόνη πρόσβαση στην τέχνη, οι δύο ραδιοφωνικοί σταθμοί, ο κρατικός και ο Ενόπλων Δυνάμεων. Ιδρυθείς αυτός στον Εμφύλιο, για να εκπέμπει την εθνική προπαγάνδα. Παρόλ’ αυτά, υπήρχαν και εκπομπές τέχνης (λογοτεχνία, θέατρο, μουσική) που διακονούσαν σπουδαίοι πνευματικοί άνθρωποι (Ελύτης, Γκάτσος, Ντίμης Αποστολόπουλος στη φιλοσοφία, Καραντώνης, Μαμάκης στα θεατρικά θέματα). Η μόνη καταφυγή ενός νέου ανθρώπου που αναζητούσε μια επαφή με τον πολιτισμό. Βέβαια, ευγνωμοσύνη οφείλουμε και σε λίγους έξοχους δασκάλους που μας μυούσαν στην τέχνη και κατηύθυναν τις ανάγκες μας για πνευματική τροφή σε βιβλία. Τονίζω εδώ πως στην επαρχιακή πόλη που μεγάλωσα, ώσπου να μπω στο Πανεπιστήμιο, δεν υπήρχε δημόσια βιβλιοθήκη. Τα βιβλία που διαβάσαμε τα οφείλουμε σε φωτισμένους δασκάλους ή σε γονείς συμμαθητών μας που διέθεταν ιδιωτική βιβλιοθήκη. Ενας απ’ αυτούς κι εγώ, που είχα πατέρα εκπαιδευτικό, με μια πλούσια βιβλιοθήκη, η οποία είχε γίνει κοινόχρηστη για συμμαθητές και φίλους. Ηταν μια εποχή και μια γενιά που μεγάλωσε μέσα στο εμφύλιο μίσος, τη φτώχεια, τις στερήσεις, αλλά με μια αχόρταγη όρεξη για γνώση, το μόνο καταφύγιο. Οταν ακόμη και η άθληση γινόταν στον δρόμο με το κλωτσοσκούφι, το κυνηγητό και το κρυφτό! Μόνη απόδραση, το βιβλίο. Και οι ερεθισμοί για δημιουργική γραφή από τον εμπνευσμένο δάσκαλο.

Αν καταφεύγω σε αυτές τις αναφορές μιας άλλης εποχής, δεν είναι ούτε ρομαντισμός, ούτε βιογραφική καταξίωση. Περνάμε αυτή την εποχή μια κρίσιμη για τη ζωή μας, όλοι, συγκυρία. Κλεισμένοι υποχρεωτικά στα σπίτια μας, χρειάστηκε να ανακαλύψουμε παλιές, ξεχασμένες συνήθειες εγκλεισμού, το ίδιο επώδυνες και συχνά καταθλιπτικές. Εκείνες τις εποχές της γενικής εθνικής κρίσης, οικονομικής, κοινωνικής, εκπαιδευτικής, πολιτισμικής, που τα σπίτια μας ήταν καταφύγια θηραμάτων, μόνη παρηγοριά και μόνη ελπίδα ήταν η γνώση, όποια γνώση, από παντού συναγμένη, συχνά χωρίς κριτήρια ποιότητας. Μάθαμε να κρίνουμε την ποιότητα και να απορρίπτουμε τη σαβούρα, διαβάζοντας τα πάντα. Και μόνο τότε, και με τη συνεχή τριβή, την απόλαυση ή την αηδία, την πνευματική ταραχή ή την απέχθεια, δημιουργήσαμε, ανακαλύπτοντάς τες, τις αξίες του περιεχομένου και της μορφής. Αν κάθε στιγμή, κάθε μέρα δεν νιώθεις ευγνώμων στην αγία εκείνη εποχή που ο άνθρωπος ανακάλυψε τη γραφή και, αργότερα, την τυπογραφία, δεν αισθάνεσαι πως μετέχεις, έστω και ως αναγνώστης, σε μιαν εποποιία, σε μια εξερεύνηση στο δάσος και στο πέλαγος του πνευματικού πολιτισμού των αιώνων, θα έχεις προδώσει, αλλά και στερηθεί, ό,τι κατέστησε τον άνθρωπο ζώον πολιτικόν, για να θυμηθούμε τον ορισμό του Αριστοτέλη.

«Αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψις» και η φιλοσοφία αρχίζει από την απορία και η φιλοσοφία μελέτη θανάτου, για να θυμηθούμε διάσημους και αιώνιους ορισμούς. Και, φυσικά, όταν μελετούμε κάθε φαινόμενο, κάθε μορφή, κάθε αδιέξοδο του βίου, φιλοσοφούμε. Οποιος ρωτά, όποιος απορεί, όποιος αμφιβάλλει, σε όποια ηλικία και όποιο γνωστικό σκαλοπάτι κι αν βρίσκεται, φιλοσοφεί. Το «να ζει κανείς ή να μη ζει» είναι κοινόχρηστη και διαρκής και πάνδημη απορία. Εχω κι άλλες φορές αναφερθεί στο πόσο φιλοσοφική είναι κάθε απορία, ακόμα κι ενός σχεδόν νηπίου. Σε εξοχικό χώρο περπατούσα με ένα αγόρι πέντε ετών. Κάμπος σπαρμένος και ανάμεσα στους αγρούς γαϊδουράκια, φοράδες και κατσίκες να βόσκουν. Ο νεαρός φίλος μου με αιφνιδίασε κάποια στιγμή, καθώς παρατηρούσε το περιβάλλον. Ρώτησε: «Γιατί τα άλογα και τα κατσίκια δεν φορούν παπούτσια»; Εσπευσα βλακωδώς να απαντήσω: «Γιατί δεν έχουν ανάγκη από παπούτσια». Κι αμέσως μια τρομερή απάντηση: «Εγώ γιατί έχω ανάγκη»; Αλλαξα κουβέντα, γιατί, βέβαια, έπρεπε να ανοίξω με το παιδάκι μια φιλοσοφική συζήτηση που θα κάλυπτε όλο το πρόβλημα πολιτισμός: ιστορία, ηθική, οικονομία, τέχνη.

Δεν υπάρχει παιδί που δεν εκφέρει τέτοιες απορίες και, είπαμε, η φιλοσοφία είναι απορία, δηλαδή έλλειψη πόρου, περάσματος. Απορία σημαίνει σκοντάφτω σε τοίχο, δεν βρίσκω πέρασμα και ή μένω από δω ή τρυπάω τον τοίχο ή βρίσκω άλλο, αλλού πέρασμα. Βλέπω αυτές τις δύσκολες μέρες αυτές τις ορδές που κατακλύζουν πλατείες και παραλίες και περιφέρονται σαν χαμένοι στην έρημο, με έναν φραπέ στο χέρι και στο άλλο το κινητό. Δεν τους χωράει το σπίτι, δεν βρίσκουν παρηγοριά στο βιβλίο, στον ελεύθερο, ανεξέλεγκτο στοχασμό, στην ονειροπόληση και, ίσως, γιατί όχι, σε ένα λευκό χαρτί ή σε ένα μικρόφωνο, να καταγράφουν απορίες, αδιέξοδα, προτάσεις ζωής, διαφυγές και, γιατί όχι, φαντασιώσεις.

Πόσο μας έχει διαφθείρει ένας τρόπος ζωής που απεχθάνεται την καταβύθιση στο εγώ, που αρνείται να δει το βάθος των επιθυμιών, των ονείρων και την περιπέτεια των ιδεών. Αυτή η κουλτούρα του φραπέ, του Διαδικτύου και της μαζικής κουλτούρας που δημιουργεί ομοιόμορφα πεδία γνώσης και συνταγές ετοιματζίδικων συμπεριφορών. Φορώντας αυτή την πανοπλία, έφηβοι, κάθε μορφωτικού ή οικονομικού ή κοινωνικού χώρου, περιχαρακώνουν το εγώ τους σαν τα θηρία στη μανία τους και κάθε τόσο εξέρχονται για να διεκδικήσουν έναν ετοιματζίδικο επιούσιο ιδεών, μορφών και αξιών.

Κάθε φορά στην εκπαιδευτική μου καριέρα, στο μάθημα της Εκθεσης Ιδεών (έτσι ονομαζόταν παλιότερα το μάθημα) έθετα την πρόκληση «Ελεύθερο Θέμα» και η πλειονότητα των μαθητών μου αγανακτούσε, δυσφορούσε και συχνά, συχνότατα, παρέδιδε λευκές σελίδες του τετραδίου, αδυνατώντας να βρουν μέσα τους προς συζήτηση μια προσωπική προβληματική, μιαν αντίρρηση, μια, έστω, άρνηση καθιερωμένων αξιών και ιδεών. Χρειάζονταν ετοιματζίδικες συνταγές των φροντιστηρίων που μεταφέρονται άκριτα στο χαρτί και μοιάζουν μεταξύ τους, λες και έχουν γραφεί με καρμπόν. Πέρασα δύσκολες επαγγελματικά ώρες, όταν δίδασκα σε φροντιστήρια, πριν πενήντα χρόνια, που προετοίμαζαν νέους για τις εισαγωγικές στα Πανεπιστήμια, όταν, αναλαμβάνοντας το μάθημα της Εκθεσης, δεν διέθεσα στο φροντιστήριο βιβλίο με «υποδειγματικές» εκθέσεις, τις οποίες όφειλαν να αποστηθίζουν οι σπουδαστές, και ήταν ευτυχείς, και το φροντιστήριο περήφανο που το θέμα των εισαγωγικών σε κάποια άλλη σχολή συνέπιπτε με το υπόδειγμα. Εχω ακούσει συνάδελφο διορθωτή στις εισαγωγικές να ελεεινολογεί υποψηφίους που εξέφραζαν «προσωπικές απόψεις»! Προτιμούσα μια καλογραμμένη, εξωφρενική άποψη από την τυποποιημένη συνταγή! Αν ξεψάχνιζες τη γνωστική περιουσία των οπαδών του συνταγολόγιου, θα διαπίστωνες πως δεν είχαν ανοίξει ούτε ένα βιβλίο, πέρα από το σχολικό ή το φροντιστηριακό, που συνήθως αποστηθιζόταν αμάσητα και άκριτα. Είκοσι χρόνια στο Πανεπιστήμιο δεν διένειμα ποτέ, όχι βιβλίο, ούτε καν σημειώσεις, και χάλαγα τη μανέστρα.

Αν επισκεφτείτε κάποια κατοικία, ψάξτε να εντοπίσετε τη βιβλιοθήκη. Αν δεν τη βρείτε, θα αντιμετωπίσετε έναν φαιδρό δογματικό!