Μήπως οι επιστρεπτέες είναι παρωχημένες;

Σε μια κοινωνία σε κρίση, με μια οικονομία που εμφανίζει υψηλή μεταβλητότητα λόγω της πανδημίας είναι πολλές φορές δύσκολο να διακρίνει κανείς τι είναι μύθος και τι είναι αλήθεια. Η ζημιά είναι βέβαιη, από τις στρεβλώσεις που δημιουργούνται, απλά υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τρόποι να την προσεγγίσουμε, προκειμένου να αξιολογήσουμε πώς θα μας επηρεάσει.

Για παράδειγμα, μετά από εμπειρία σχεδόν ενός έτους, ακόμα δεν είναι σαφές πόσο επηρεάζουν το διαθέσιμο εισόδημα των πολιτών τα απανωτά lockdown. Πόσο, από την άλλη πλευρά, βοήθησαν τα μέτρα στήριξης της κυβέρνησης. Γιατί και από ποιους αυξήθηκαν οι καταθέσεις το 2020 και κυρίως αν αυτά τα χρήματα που είναι κατατεθειμένα στις τράπεζες θα επιστρέψουν στην οικονομία μετά την κρίση. Μήπως το μοντέλο της επιστρεπτέας προκαταβολής προκαλεί πλέον ζημιά στην οικονομία και πρέπει να αντικατασταθεί αποκλειστικά από το πρόγραμμα ενίσχυσης παγίων δαπανών;

Τα στοιχεία δείχνουν ότι η καταγεγραμμένη ζημιά στο διαθέσιμο εισόδημα αφορά το δεύτερο τρίμηνο του έτους και φτάνει το 5,6% σε ετήσια βάση. Το τρίτο τρίμηνο, αν και επίσης πανδημικό αλλά χωρίς καραντίνα, κατέγραψε αύξηση του διαθέσιμου εισοδήματος κατά 1,6%. Τη ζημιά, αν υπάρχει του 4ου τριμήνου ακόμα δεν την ξέρουμε.

Οπως εκτιμά το τμήμα οικονομικών αναλύσεων της Alpha Bank η ζημιά στο ενιάμηνο θα ήταν κατά πολύ μεγαλύτερη. Περιορίστηκε ωστόσο σημαντικά με δύο κυβερνητικές αποφάσεις. Τη μείωση της φορολογίας και τα έκτακτα δημοσιονομικά μέτρα στήριξης των επιχειρήσεων και των εργαζομένων. Αρα η παρήγορη απάντηση ενόψει του νέου lockdown είναι ότι η κυβερνητική παρέμβαση την περασμένη άνοιξη κράτησε όρθια την οικονομία.

Την ίδια στιγμή ωστόσο που επιχειρήσεις και εργαζόμενοι προσπαθούσαν από κάπου να πιαστούν και η κυβέρνηση έσπευδε να τους στηρίξει, παρατηρήθηκε ότι αύξαναν και μάλιστα με ρυθμό που δεν τον είχαμε δει εδώ και πολλές δεκαετίες, τα υπόλοιπα των καταθετικών λογαριασμών. Τα διαθέσιμα χρήματα, όχι απλά έφταναν, αλλά και σε πολλές περιπτώσεις περίσσευαν. Δεν μιλάμε για απλή υπόθεση. Από το 2012 έως το 2019, μετά από μεγάλο αριθμό διαδοχικών κυβερνήσεων, οι αποταμιεύσεις συνέχιζαν να μειώνονται. Συνολικά χάθηκαν περίπου 40 δισ. Η κατάσταση αντιστράφηκε με την πανδημία. Μόνο οι καταθέσεις στις εγχώριες τράπεζες αυξήθηκαν κατά περίπου 15 δισ. μέσα στο 2020.

Η αύξηση αυτή δεν προήλθε προφανώς από τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδηματικού κλιμακίου. Δεν προήλθε από τους ανέργους ή τους χαμηλά αμειβόμενους. Για αυτούς ένα μεγάλο μέρος του οικογενειακού τους προϋπολογισμού αφορά ανελαστικές δαπάνες και είδη πρώτης ανάγκης (τρόφιμα, θέρμανση κ.λπ.). Αρα δεν τους περίσσευαν λεφτά. Συνέχισαν να καταναλώνουν περίπου ό,τι κατανάλωναν.

Αντίθετα, τα νοικοκυριά υψηλότερου εισοδηματικού κλιμακίου ήταν εκείνα που συσσώρευσαν αποταμιεύσεις, διότι δεν κατανάλωσαν σε μεγάλο βαθμό για διακοπές, ταξίδια, ψυχαγωγία, υπηρεσίες δηλαδή που αντιπροσωπεύουν σημαντικό τμήμα του διαθέσιμου εισοδήματός τους. Το ίδιο ίσχυε και για τις επιχειρήσεις. Επιστρεπτέες προκαταβολές, παρατάσεις καταβολής φόρων και άλλες διευκολύνσεις αύξησαν τις καταθέσεις, ενώ οι υποχρεώσεις μετατέθηκαν.

Το θέμα είναι αν αυτές οι καταθέσεις θα γίνουν κατανάλωση, ώστε να εκτιμήσουμε πόσο γρήγορα θα έρθει η ανάκαμψη. Οι εκτιμήσεις για την ώρα δεν είναι ευοίωνες. Ερευνα της Τράπεζας της Αγγλίας έδειξε ότι μόνο το 10% των νοικοκυριών θα μετατρέψει σε καταναλωτική δαπάνη τις καταθέσεις του μετά την πανδημία. Οι επιχειρήσεις δεν σχεδιάζουν επίσης να ενισχύσουν τις δαπάνες τους, θα ασχοληθούν με το «κλείσιμο» των πολλών υποχρεώσεων που έχουν σήμερα ανασταλεί. Οι πρώτες εκτιμήσεις περιγράφουν δηλαδή μια εικόνα ότι οι καταναλωτικές δαπάνες που δεν έγιναν λόγω της κλειστής αγοράς, δεν αναβλήθηκαν, χάθηκαν οριστικά. Αυτή η εξέλιξη δημιουργεί και την ανάγκη για μια διαφορετική προσέγγιση των κυβερνητικών μέτρων στήριξης εδώ στην Ελλάδα. Είναι σαφές ότι η παραδοχή «πάρε χρήματα και κάνε τα ό,τι θες» πρέπει να αλλάξει. Η νέα γενιά μέτρων οφείλει να σχεδιαστεί με την παραδοχή «κατανάλωσε και φέρε τις αποδείξεις για να σε ενισχύσω». Προκαλεί, οπότε απορία, πώς γίνεται η κυβέρνηση να ανακοινώνει επιστρεπτέες προκαταβολές μέχρι το Πάσχα, όταν έχει ήδη ετοιμάσει το πρόγραμμα κάλυψης πάγιων δαπανών που εξυπηρετεί τον βασικό στόχο αύξησης της κατανάλωσης. Εκτός και αν γνωρίζει ότι θα μείνει κλειστή η οικονομία μέχρι το Πάσχα, άρα δεν θα υπάρχει και τρόπος πραγματοποίησης των δαπανών…