Ο Ναπολέων και η πλύστρα

Στις 30 Αυγούστου 1936 ο Λούις Κρονενμπέργκερ, κριτικός λογοτεχνίας των «New York Times», αξιολογώντας τις «Εκατό μέρες» του Γιόζεφ Ροτ, που είχαν μεταφραστεί πριν από μερικούς μήνες στα αγγλικά, καταλήγει στην εξής αποτίμηση: «Αυτό είναι ένα βιβλίο ονείρων, ήρεμης φαντασίας, άσβεστων συγκινήσεων, όπου δύο ζωές, του Κορσικανού Ναπολέοντα και μιας κορσικανικής πλύστρας στο αυτοκρατορικό παλάτι, διασταυρώνονται. Πέρα από τα πραγματικά προτερήματά του, νιώθει κανείς κάποια καλοσύνη για τον συγγραφέα, που άφησε την καρδιά του να προδώσει το πνεύμα του… είναι η ίδια η προσωπικότητα του κυρίου Ροτ που ορίζει την ιδιοσυγκρασία αυτού του βιβλίου». Αυτή η διατύπωση ολοκληρώνει μια εμμέσως αρνητική άποψη για το συγκεκριμένο έργο, έκφραση απορίας μάλλον, βλέποντας τον Ροτ να μετατοπίζει τον συγγραφικό – αμέσως ή εμμέσως αυτοβιογραφικό του – άξονα από την ιστορία του κέντρου και της περιφέρειας της πολυδιάστατης ύστερης Αυτοκρατορίας των Αψβούργων στο Παρίσι της τελευταίας φάσης της ναποπολεόντειας περιόδου, σε εκείνες τις 100 μέρες που μεσολάβησαν μεταξύ της επανόδου του Ναπολέοντα στη Γαλλία την 1η Μαρτίου 1815 από την εξορία του στη νήσο Ελβα και της ήττας του στο Βατερλώ στις 18 Ιουνίου της ίδιας χρονιάς. Ωστόσο, η επισήμανση ότι η προσωπικότητα του Ροτ ορίζει την ιδιοσυγκρασία του βιβλίου είναι εύστοχη και καίρια.

Αν ο Ροτ έμπαινε στη στρατιά των συγγραφέων που ασχολήθηκαν με τον Βοναπάρτη της δόξας, των θριάμβων, της πολιτικής στρατηγικής, των απελευθερωτικών ιδεωδών και της ταπείνωσης του εκτοπισμού του στην Αγία Ελένη, στο «πουθενά» του Ατλαντικού, θα επιβάρυνε οπωσδήποτε με τη δική του ματιά τα ιστορικά δεδομένα. Εκείνος όμως διακόσμησε τα ιστορικά δεδομένα, πραγματευόμενος τον τυφλό και ανεκπλήρωτο έρωτα μιας πλύστρας του παλατιού για τον Αυτοκράτορα, χρησιμοποιώντας τον απόηχο των γεγονότων ως φόντο, ολοκληρώνοντας σε τέσσερα κεφάλαια αυτή την εκτός Ιστορίας υπόθεση, μετακινώντας την εντός της Ιστορίας και οργανώνοντας δίκην εκκρεμούς την αφήγηση από την πλύστρα Αντζελίνα Πιέτρι στον Ναπολέοντα και από τον Ναπολέοντα στην Αντζελίνα, από το πολύμορφο ιστορικό πρόσωπο στο μοναδικό υπαρκτό πρόσωπο της δημιουργικής φαντασίας του. Εδώ ο Ναπολέων βρίσκεται εκατό μέρες πριν από το τέλος της εξουσίας του και η πλύστρα Αντζελίνα είναι η προσεκτική καθαριότητα στη συρρικνωμένη έκταση της εξουσίας. Αυτή είναι η διάκριση των «Εκατό ημερών», που κυκλοφόρησαν το 1935, όταν ο ναζισμός είχε αρχίσει να δείχνει τα δόντια του και ο πρόωρα γερασμένος και απογοητευμένος Ροτ βούλιαζε στο αλκοόλ: θα πέθαινε στις 27 Μαΐου του 1939, εκατό μέρες πριν ξεσπάσει ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος!

Το Παρίσι ως μελωδία

Ο Ροτ ανήκει στην κατηγορία εκείνων των συγγραφέων που ακόμα και αν προσπαθήσουν να αποτύχουν, δεν τα καταφέρνουν. Δεν είναι ζήτημα τεχνικής και τέχνης, αλλά εμμονής σε μια αρχή, η οποία στη συγκεκριμένη περίπτωση ομολογείται από τον Ροτ ως εξής: «Γράφοντας τα μυθιστορήματά μου, έχω πάντα στο μυαλό μου ένα μουσικό θέμα, μια μελωδία». Στις «Εκατό μέρες» το μουσικό θέμα δεν είναι τα πρόσωπα, αλλά η πόλη, το Παρίσι, το οποίο παράγει τη μελωδία της Αντζελίνας Πιέτρι. Σε μια συνέντευξή του στα μέσα της δεκαετίας του 1930, ο Ροτ έλεγε: «Από τότε που έχασα τη Βιέννη μου, μόνο το Παρίσι αγάπησα. Αγαπώ το Quartier Latin μου, αγαπώ το Hotel Foyot μου». Αυτή η αγάπη αναπτύσσεται, λες και ο αναγνώστης βρίσκεται εκεί, εντός της ζωής της πόλης, στον περίγυρο της αντανάκλασης των γεγονότων στην καθημερινή ζωή, τους στροβιλισμούς του πλήθους, τις οχλοκρατικές και αριστοκρατικές μετατοπίσεις από τη μοναρχία της παλινόρθωσης κατά την περίοδο της εξορίας του Ναπολέοντα στο νησί Ελβα, στην κατάρρευσή της με την επάνοδο του αυτοκράτορα και την επανεμφάνισή της μετά τη μάχη του Βατερλό, τις παλινωδίες, θυσίες, προδοσίες του αυτοκρατορικού περιβάλλοντος. Δημιουργείται έτσι η αίσθηση πως ο Ροτ είναι ένας Γάλλος της εποχής, συνοδός του Σταντάλ στο «Μοναστήρι της Πάρμας», διπλανός του Μπαλζάκ της «Ανθρώπινης κωμωδίας», με αρκετές πινελιές που θυμίζουν τον ορμητικό Ουγκώ των «Αθλίων». Δεν είναι περίεργο λοιπόν ότι, τοποθετώντας την αφήγησή του σε τέτοιο περιβάλλον, αφήνει την καρδιά του να «προδώσει» το πνεύμα του.

Ο Ροτ δεν έπαψε να δηλώνει (βλέπε το προσχέδιο ενός μυθιστορήματος που δεν ολοκλήρωσε με τον τίτλο «Φράουλες», εκδ. Αγρα, 2020) πως χάνοντας την πατρίδα του μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, τη «Βιέννη του» της Αυστρο-ουγγαρίας του Φραγκίσκου-Ιωσήφ, ο οποίος βασίλεψε επί εξήντα τέσσερα χρόνια, ένας εργασιομανής που δεν αναγνώριζε τον κόσμο γύρω του και δεν «πρόκανε». Ρίχνει τη σκιά του στην Αντζελίνα Πιέτρι που έχασε την πατρίδα της, την Κορσική της, στο Παρίσι, πέρασμα από την αθωότητα του ονείρου στην ενοχή της επιβίωσης ως την επιλογή του θανάτου: αποκτά από αξιωματικό του ναπολεόντειου στρατού έναν γιο, ο οποίος, ενώ έφηβος, κατατάσσεται τυμπανιστής στη στρατιά που θα πολεμήσει στο Βατερλώ, θα σκοτωθεί στο πεδίο της μάχης, ο ίδιος ο Ναπολέων θα θάψει το πτώμα του, η Αντζελίνα αρνείται τη συμπαράσταση και την αγάπη ενός καλόγνωμου απόμαχου Πολωνού, θα βρει άγριο θάνατο από το πλήθος που πανηγυρίζει την πτώση του ειδώλου της, την ίδια ώρα που ο Ναπολέων επιβιβάζεται σε αγγλικό πλοίο, γνωρίζοντας πως ως τον θάνατό του δεν θα δει ποτέ πια τη Γαλλία. Μπαίνει κανείς στον πειρασμό να διευρύνει και να υποστηρίξει, με αφορμή την επισήμανση του Κρονενμπέργκερ πως «Οι εκατό μέρες» είναι το προσωπικό χρονικό του ίδιου του συγγραφέα καθ’ οδόν προς τον θάνατο, συνοδευόμενου από τις καταρρέουσες δυνάμεις του και ταυτόχρονα από τον ηχηρό βηματισμό της πορείας του εντός της συγγραφής. Δεν είναι μικρό πράγμα αυτή η επιτυχία! Πολύ περισσότερο όταν το υπόλοιπο του βίου δεν είναι παραπάνω από «Εκατό μέρες».

Joseph Roth
Οι εκατό μέρες
Μτφ. Μαρία Αγγελίδου
Εκδ. Άγρα, σελ. 288
Τιμή 15,92 ευρώ