Σαν μαγεμένο το μυαλό του

Θυμήθηκα το περιστατικό με αφορμή την επέτειο, στις 18 Ιανουαρίου, της γέννησης και του θανάτου του Βασίλη Τσιτσάνη αλλά και σε συνδυασμό με άλλα θέματα της περιρρέουσας ειδησεογραφίας. Ηταν το καλοκαίρι του 1985, έξι μήνες μετά το «φευγιό» του Τσιτσάνη, και έκανα τις συνεντεύξεις σε ένα ντοκιμαντέρ τεσσάρων επεισοδίων με θέμα τη ζωή και το έργο του, που γυριζόταν για την ΕΡΤ. Σκηνοθέτης ο Κώστας Φέρρης, ενώ την καλλιτεχνική επιμέλεια είχε ο Κώστας Χατζηδουλής. Θεωρώ τον εαυτό μου πολύ τυχερό που βρέθηκα σε εκείνη την «παρέα». Οχι μόνο γνώρισα σε βάθος τη σπουδαία αυτή μορφή του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού, αλλά πρόλαβα να μιλήσω και με κάποιους ζωντανούς, ακόμη τότε, θρύλους. Ανάμεσά τους ο Δημήτρης Γκόγκος ή Μπαγιαντέρας.

Υπήρξε ένας από τους κορυφαίους του ρεμπέτικου, συνθέτης σπουδαίων τραγουδιών όπως το «Σαν μαγεμένο το μυαλό μου», το «Χατζηκυριάκειο», το «Ζούσα μοναχός χωρίς αγάπη», το «Ξεκινά μια ψαροπούλα». Δεν μπορούσα ωστόσο να φανταστώ ότι αυτό το μισότυφλο γεροντάκι – λίγους μήνες μετά πέθανε – που μετά δυσκολίας σηκωνόταν από το κρεβάτι και μας υποδέχθηκε φορώντας το κάτω μέρος της πιτζάμας του και ένα φανελάκι (Ιούλιος γαρ) ήταν το κουτσαβάκι, ο μάγκας και νταής, ο πρωταθλητής της ελληνορωμαϊκής, ο άσος στο πιστόλι, ο φόβος και ο τρόμος του Πειραιά που πλάκωνε στο ξύλο τους μπράβους, όπως με είχε εκ των προτέρων πληροφορήσει ο Χατζηδουλής.

Κρατούσε στο χέρι το μπουζουκάκι του και μας είπε ότι το προηγούμενο βράδυ, εν αναμονή της συνάντησής μας και του γυρίσματος, είχε γράψει ένα τραγούδι. Ελεγε πάνω – κάτω πως ονειρεύθηκε ότι αναλήφθηκε στους ουρανούς κι εκεί συνάντησε όλη τη ρεμπέτικη παλιοπαρέα. Τον Τσιτσάνη, τον Βαμβακάρη, τον Παπαϊωάννου, τον Χατζηχρήστο, τον Γούναρη. «Μα ο Γούναρης, κύριε Μπαγιαντέρα, δεν ήταν ρεμπέτης» πετάχτηκα εγώ με το θράσος της άγνοιας και της νιότης μου. Για να πάρω την απάντηση ότι αυτός που έχει γράψει «Αχ, αυτός ο άτιμος ήθελε μαχαίρωμα» ρεμπέτης είναι.

Μαχαιρώματα

Σκέφτομαι σήμερα αυτήν τη φράση περί μαχαιρώματος. Πράξη τιμής για τον ρεμπέτικο κώδικα αξιών του Μπαγιαντέρα. Πώς θα ακουγόταν, αλήθεια, σήμερα; Μια χαρά θα ακουγόταν σε συνάρτηση με την ηθική του προπολεμικού Πειραιά. Τότε δηλαδή που η ντροπή και η προσβολή ξεπλένονταν με αίμα. Κακώς; Κακώς. Ετσι όμως ήταν τα ήθη. Αν τα εξωραΐσουμε, αν τα προσαρμόσουμε στις σύγχρονες ανοχές και αντοχές της κοινωνίας μας, θα είναι σαν να ξεραίνουμε, σαν να αφυδατώνουμε έναν «μικροπολιτισμό» – αυτόν του ρεμπέτικου τραγουδιού και όλων όσα συνεπάγεται – από τα χαρακτηριστικά του. Με δυο λόγια, αν τότε η τιμή δεν ξεπλενόταν με αίμα, μπορεί να μην είχαν γραφτεί τα μισά ρεμπέτικα. Και τα άλλα μισά αν τις γυναίκες, από πιτσιρίκες, δεν τις έλεγαν μπαμπέσες κι αν δεν έτρωγαν όλα τα δαχτυλίδια.

Φαντάζεστε η πολιτική ορθότητα να επέβαλλε «επιχείρηση αρετή» εδώ; Απλά, θα απαγορευόταν το ρεμπέτικο όπως επί Μεταξά.

Χιλιόμετρα πολιτισμού

Είναι όμως και κάτι άλλο. Από τότε που μαχαίρωναν για μια βαριά κουβέντα και αυτό ήταν, σχετικά, αποδεκτό, έχουμε διανύσει πολλά χιλιόμετρα πολιτισμού. Οι μάγκες δεν υπάρχουν πια, τους πάτησε το τρένο. Ή, έστω, τράβηξε μια βαθιά διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στα χαρακτηριστικά του σύγχρονου μάγκα και του παλιού κουτσαβάκη – και πολύ καλά έκανε. Και για να χρησιμοποιήσω ένα γνωστό μιμίδιο, ο κουτσαβακισμός σήμερα δεν είναι μαγκιά, είναι αυτοταπείνωση.

Γι’ αυτό και οι αναφορές σε μαχαιρώματα για ψύλλου πήδημα είναι καλό να ακούγονται στα παλιά τραγούδια. Για να μας θυμίζουν τι εξέλιξη έχουμε κάνει ως κοινωνία και να μας υπενθυμίζουν ότι σκηνές όπως αυτή με τους δύο πιτσιρικάδες που «ρίχνουν μπουκέτα» και κλωτσιές στον αιμόφυρτο σταθμάρχη είναι παλινδρόμηση. Και δεν υπάρχει τίποτα χειρότερο για τον πολιτισμό από τις παλινδρομήσεις.