«Αντί να πλένεις θα πρέπει να ποτίζεις το κοστούμι»

Μέλλον καλεί Ελσίνκι. Η καθηγήτρια Ενδυματολογίας Θεάτρου και Κινηματογράφου στο Τμήμα Τέχνης, Σχεδιασμού και Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Ααλτο της Φινλανδίας επιβλέπει την έρευνα των σπουδαστών Τεχνολογίας και Σχεδιασμού πάνω στην ανάπτυξη νέων υλικών από τα οποία δημιουργούνται νέες μορφές ένδυσης. Η διαδικτυακή μας συνάντηση αντανακλά τις συνθήκες του επόμενου παρόντος, τη συμπεριφορά μας που δυνητικά θα έχει προσαρμοστεί σε άλλα κοινωνικά δεδομένα. Και μέσα σε αυτό το άλλο παρόν, με ποιους τρόπους τα ρούχα μας, διαφορετικά και καινούργια, θα έχουν αναπτύξει σχέση με το περιβάλλον, η εμφάνισή τους θα δείχνει την αλλαγή προβολής του σώματος, αλλά και πώς θα εξυπηρετούν νέες ανάγκες επιδρώντας στις μεταβολές του κλίματος.

Οι επαγγελματικές συνεργασίες της Σοφίας Παντουβάκη περιλαμβάνουν πάνω από 70 παραγωγές στο θέατρο, στον κινηματογράφο, στην όπερα, στο μπαλέτο και στον σύγχρονο χορό σε μεγάλα θέατρα στην Ελλάδα, στο Ηνωμένο Βασίλειο, στην Ιταλία, στην Κύπρο και στη Φινλανδία, συμπεριλαμβανομένων της Ελληνικής Εθνικής Λυρικής Σκηνής, του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος, του Φεστιβάλ Αθηνών, του Εθνικού Μπαλέτου της Φινλανδίας, καθώς επίσης και συνεργασίες με την Οπερα του Καΐρου, το Φεστιβάλ Επιδαύρου και τη Σκάλα του Μιλάνου. Είναι συν-συγγραφέας του βιβλίου «Η ιστορία του ενδύματος – Ο δυτικός κόσμος και η Ελλάδα», επιμελήτρια της έκθεσης και του καταλόγου «Γιάννης Μέτσης – Πειραματικό Μπαλέτο Αθηνών» και συνεπιμελήτρια του συλλογικού τόμου «Presence and Absence: The Performing Body» (2014). Είναι βασικός δημιουργός της πλατφόρμας Performance: Visual Aspects of Performance Practice (InterDisciplinary.Net), μία από τους διεθνείς επιμελητές σχεδιασμού κοστουμιών στο World Stage Design 2013, επιμελήτρια στο πρόγραμμα Costume in Action (WSD13), Συνεκδότρια του διεθνούς επιστημονικού περιοδικού «Studies in Costume and Performance». Η ίδια ίδρυσε την πρώτη ερευνητική ομάδα για την ενδυματολογία στις παρασταστικές τέχνες Costume in Focus με έδρα το Πανεπιστήμιο Ααλτο.

«Η έρευνα μας αφορά το ζωντανό θέαμα, θέατρο, χορό, όπερα, τον κινηματογράφο και τα μίντια. Κάνουμε πειραματικές συνεργασίες για ανάπτυξη της αναπαράστασης ανθρώπινου σώματος σε ψηφιακά περιβάλλοντα, όπως είναι τα video games».

Ενδυμα και video games, πώς δημιουργούνται αυτοί οι χαρακτήρες;

Η ερευνητική μας ομάδα προτείνει σχεδιασμό τόσο για υπερήρωες όσο και για άλλους ανθρώπινους χαρακτήρες. Σε ό,τι αφορά τους ανθρώπους μέσα σε ένα video game, μας απασχολεί ο σχεδιασμός να ξεφύγει από τα στερεότυπα. Οπως η Λάρα Κροφτ που ντύνει συγκεκριμένο είδος γυναίκας και συμβαδίζει ο γυναικείος αισθησιασμός μαζί με τον δυναμισμό. Οι συνεργασίες μας αφορούν διάφορα ψηφιακά περιβάλλοντα μέσα στην εικονική πραγματικότητα, συνδυάζοντας εικονικά σκηνικά με ανθρώπους ντυμένους με κανονικά ρούχα αλλά και ντυμένους εν μέρει με αναλογικό ύφασμα και εν μέρει με ψηφιακό ύφασμα. Το ψηφιακό ύφασμα μπορεί να είναι προβολή κάποιου βίντεο που συντίθεται ψηφιακά. Θεωρώ ότι αυτές οι τεχνολογίες μπορούν να δώσουν πολλές και νέες διαστάσεις αντίληψης του τρισδιάστατου σώματος. Από αυτή επηρεάζεται όχι μόνο το ντύσιμο μας αλλά η ανθρώπινη οντότητα. Οι προεκτάσεις της αντίληψής μας μπορούν να φτάσουν στο να αποδεχτούμε τα διαφορετικά σώματα.

Το ψηφιακό μπορεί δηλαδή να επηρεάσει το φυσικό μας περιβάλλον;

Η επαυξημένη πραγματικότητα (augmented reality) σίγουρα. Είναι πιο κοντά στο ζωντανό. Η εικονική πραγματικότητα (virtual reality), επειδή χρειαζόμαστε τα γυαλιά για να την αντιληφθούμε, μας βάζει σε μια κατάσταση μη αληθινή. Η επαυξημένη πραγματικότητα είναι πιο διαχειρίσιμη, σε κάνει θεατή.

Επομένως χρειαζόμαστε το ανάλογο ντύσιμο που συμπληρώνει τη σιλουέτα;

Ναι, αν ο περφόρμερ φορά τον εξοπλισμό της εικονικής ή της επαυξημένης πραγματικότητας. Τώρα το φορά το θεατής. Είναι ένα πεδίο με μεγάλο ενδιαφέρον. Αυτή τη στιγμή δουλεύουμε με τους αισθητήρες. Με την τεχνολογία που ακολουθεί την κίνηση του σώματος, ώστε το σώμα να μπορεί να επηρεάσει όλο το περιβάλλον γύρω του. Σε μια παράσταση, οι παλμοί του σώματος – είτε του ηθοποιού είτε του κοινού – μπορεί να επιδράσει και να ρυθμίσει τον φωτισμό. Υπήρξαν παραστάσεις που βάλαμε αισθητήρες σε γάντια και τα δώσαμε στους θεατές. Με την άδειά τους φυσικά. Σε άλλη περίπτωση η ηθοποιός με το σώμα της ήλεγχε το ηχητικό και το φωτιστικό τοπίο της παράστασης. Δεν υπήρχε τεχνικός ήχου και φώτων. Μέσα από πολλούς αυτοσχεδιασμούς και δοκιμές βρήκαμε τα μοτίβα εκείνα και τις χωρικές και φωτιστικές αλλαγές που η ίδια η ηθοποιός αποφάσιζε για το πώς να αλλάξουν.

Το σώμα σκηνοθετεί ενώ ταυτόχρονα καταργεί τους τεχνικούς μιας παράστασης;

Ναι. Αν και δεν θέλω να συμβαίνει αυτό. Σε καμία περίπτωση. Το πιο σημαντικό είναι ότι το σώμα γίνεται δραματουργός, δημιουργεί μια δραματουργική αφήγηση. Οι τεχνικοί πάντα θα χρειάζονται, γιατί ένας άνθρωπος μόνος του δεν μπορεί να χειριστεί όλη αυτή την εργασία. Μπορεί να μην είναι παρόντες τη στιγμή της εκτέλεσης ενός έργου, είναι όμως παρόντες σε όλη τη διαδικασία ετοιμασίας.

Ποια έργα δίνουν έμπνευση στα σώματα να «δραματουργούν»;

Περισσότερο τα έργα σύγχρονου χορού. Ο σύγχρονος χορός, επειδή είναι πιο αφαιρετικός ως είδος, δίνει έδαφος για τεχνολογικούς πειραματισμούς και επιτρέπει τον αυτοσχεδιασμό. Προσωπικά, ως ερευνήτρια, αυτό με έχει κουράσει και για μένα αποτελεί πρόκληση το να φύγουμε από το περιβάλλον του σύγχρονου χορού. Εχουμε δει πολλούς πειραματισμούς στον χορό. Νομίζω ότι ήρθε ο καιρός να προχωρήσουμε και να δούμε τι κάνουμε με παραστάσεις που βασίζονται σε κείμενα. Ακόμα και σε κλασικά έργα. Οι νέες τεχνολογίες απαιτούν χρόνο ώστε να εξοικειωθεί κανείς. Παραδοσιακά έχουμε δει στο παρελθόν πολλούς σκηνοθέτες να φοβούνται να εντάξουν την τεχνολογία στις παραστάσεις τους. Ακόμη κι αν πρόκειται για απλή τεχνολογία μιας προβολής σε οθόνη. Προσωπικά με ενδιαφέρει να χρησιμοποιήσουμε τέτοια στοιχεία και στην όπερα, που είναι το είδος θεάτρου που πάντα αγαπώ και μου αρέσει να υπηρετώ. Πώς δηλαδή αυτά τα νέα στοιχεία θα μπορούσαν να αναδείξουν τις διαστάσεις τους σε σχέση με τη μουσική και το τραγούδι. Θεωρώ ιδανική την όπερα «Τα παραμύθια του Χόφμαν» του Οφενμπαχ. Η πρώτη πράξη διηγείται την περιπέτεια του ποιητή που ερωτεύεται την Ολυμπία, μια μηχανική, κουρδιστή κούκλα. Νομίζω ότι σήμερα έχουμε διαφορετικές δυνατότητες για να παρουσιάσουμε αυτό το έργο και ταυτόχρονα να σχολιάσουμε τους μηχανισμούς της τεχνολογίας και τους νέους συσχετισμούς των σωμάτων που προκύπτουν από αυτή την πραγματικότητα.

Η ερευνητική σας δραστηριότητα έχει αλλάξει την ενδυματολογική σας προσέγγιση;

Συνεχίζω στο Ελσίνσκι τον σχεδιασμό κοστουμιών, αλλά με αφορά το πώς μπορούμε να λάβουμε υπόψη μας τον ίδιο τον ερμηνευτή στην παραγωγή σκηνικών και κοστουμιών. Με ενδιαφέρει η ψυχοσύνθεση και το προσωπικό γούστο των ερμηνευτών. Δούλεψα δύο όπερες, τον «Ντον Τζιοβάνι» του Μότσαρτ και την «Τρικυμία» του Σιμπέλιους, ακολουθώντας μια πορεία προσωπικής γνωριμίας με τους τραγουδιστές, για να μάθω τα ταξίδια τους, τις αναμνήσεις τους, τα χρώματα που τους αρέσουν, τα μέρη που αγαπούν. Τα προσωπικά τους στοιχεία τα εντάξαμε στον σχεδιασμό των κοστουμιών με αντικείμενα που μπήκαν μέσα στο κοστούμι του ρόλου τους και η διαδικασία αυτή δημιούργησε μια στενότερη σχέση του ερμηνευτή που ξεπέρασε τον ρόλο του.

Τι νέο βγαίνει από τα εργαστήρια έρευνας του Ααλτο που φοράει το σώμα του καλλιτέχνη;

Τα νέα υλικά με χαρακτηριστικά αειφορίας. Πρόκειται για τα λεγόμενα βιοϋλικά που τα χρησιμοποιήσαμε σε κατασκευή κοστουμιών. Η περίπτωση ενός τέτοιου υλικού είναι η βακτηριακή κυτταρίνη που παράχθηκε μέσω μικροβιακής ζύμωσης και χρησιμοποιήθηκε στην παράσταση σύγχρονου χορού «Posthuman days» το 2018, σε σχεδιασμό της Ingvill Fossheim, με δική μου επίβλεψη. Από αυτή την καλλιέργεια δημιουργήθηκε ένα ζωντανό υλικό, σαν δεύτερο δέρμα, κολλώδες, που έβγαζε πολύ ιδιαίτερες επιφάνειες. Με αυτό τυλίχτηκε το σώμα σε μίια παράσταση χορού. Μας έδωσε την ευκαιρία να κατανοήσουμε ότι πρόκειται για δύο ζωντανούς οργανισμούς που συνυπάρχουν. Αυτή η διαπίστωση για ένα βιοϋλικό που δημιουργήθηκε και αποσυντέθηκε με φυσικό τρόπο, χωρίς αποτύπωμα διοξειδίου άνθρακα, λέει πολλά για το μέλλον και τη συνύπαρξή μας στον πλανήτη. Ενα άλλο ζωντανό κοστούμι φτιάχτηκε το 2013 σε σχεδιασμό Liisa Pesonen, με δική μου επίβλεψη, το οποίο είχε μέσα του σπόρους που φυτρώνουν. Ηταν πολύ ενδιαφέρον γιατί αντί να πλύνεις το κοστούμι και να το φυλάξεις στο βεστιάριο, έπρεπε να το ποτίσεις.

Και φύτρωνε;

Ναι. Είναι σπόροι κάρδαμου για γρασίδι που τους βάλαμε μέσα σε τριδιάστατο αφρώδες δίχτυ. Σιγά σιγά άρχισαν να σκάνε και να βλασταίνουν και χρησιμοποιήθηκε στην πειραματική παράσταση «Organorgan». Στη διάρκεια των παραστάσεων το γρασίδι μεγάλωνε και το κοστούμι άλλαζε μορφή έως που έγινε φουντωτό. Η ενδύτρια έπρεπε λοιπόν να το φροντίζει. Μόνο που δεν το σιδέρωνε για να το φρεσκάρει, αλλά το κοστούμι έπρεπε να κρεμαστεί με συγκεκριμένο τρόπο σε χώρο με άπλετο φως και να ποτίζεται. Οταν τελείωσαν οι παραστάσεις το αφήσαμε, γιατί ήθελε πότισμα κάθε δύο μέρες. Αυτό που συνέβη – και για εμένα είναι μαγικό ως προς τη σημειολογία του ζωντανού θεάματος – είναι ότι το πράσινο «γρασιδένιο» κοστούμι ξεράθηκε. Το κρατήσαμε στο βεστιάριο και ύστερα από δύο χρόνια το δείξαμε σε μια πειραματική έκθεση που επιμελήθηκα. Ηταν ένα σαφέστατο σχόλιο για το αν πεθαίνουν τα κοστούμια μετά την παράσταση και αν έχει νόημα να τα βλέπεις εκτός του πλαισίου στο οποίο αρχικά ανήκαν.