«Πώς να ζήσεις σε έναν κόσμο όπου κανείς δεν είναι ηθικά υπεύθυνος;»

Η πεντάτομη εξαντλητική βιογραφία που φέρει την υπογραφή του (Princeton University Press, 1976, 1984, 1986, 1995, 2002) ήταν το κριτήριο για να συνδεθεί το όνομα του Joseph Frank (1918 – 2013) με τη διαχρονική βιβλιογραφία του Ντοστογιέφσκι. Η απήχησή της, πέρα από την καθιερωμένη κριτική (National Book Critics Corcle Award, 1984), έφτασε και σε χώρους που γειτόνευαν με την ποπ κουλτούρα. Ο Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας, για παράδειγμα, έγραψε τον δικό του έπαινο στη «Village Voice» το 1996, σημειώνοντας: «Ο Φρανκ είναι ιστορικός του πολιτισμού όσο και βιογράφος – στόχος του είναι να δώσει μία ακριβή και εξαντλητική περιγραφή για τα συμφραζόμενα του ντοστογιεφσκικού έργου, να τοποθετήσει τη ζωή και το έργο του συγγραφέα στο πλαίσιο της πνευματικής ζωής στη Ρωσία του 19ου αιώνα». Ηταν από τις κριτικές που άρεσαν και στον ίδιο τον ομότιμο καθηγητή Σλαβικής και Συγκριτικής Λογοτεχνίας στα πανεπιστήμια Stanford και Princeton. Γι΄αυτό και συμπεριλαμβάνεται στην έκδοση «Lectures on Dostoevsky» του Princeton University Press (2019, σελ. 227), σε επιμέλεια της μεταφράστριας Marina Brodskaya και της συζύγου του συγγραφέα, Margeurite Frank. Πρόκειται για 8 διαλέξεις πάνω στα έργα του Ντοστογιέφσκι, τις οποίες Ο Φρανκ παρέδωσε στο Στάνφορντ, μετά το 1985 και τη συνταξιοδότησή του από το Πανεπιστήμιο Πρίνστον. Τα «Πρόσωπα» δημοσιεύουν μεταφρασμένο ένα απόσπασμα από το κεφάλαιο για το «Υπόγειο», με την άδεια του Princeton University Press. Ο Φρανκ αναλύει εδώ πώς το βιβλίο γράφτηκε ως αντίδραση στις ριζοσπαστικές ιδέες του Νικολάι Τσερνισέφσκι, τις οποίες ο τελευταίος είχε εκφράσει στο μυθιστόρημα «Τι πρέπει να γίνει;». Εκεί υποστήριζε, εκτός άλλων, ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά ήταν προϊόν επιστημονικών νόμων, η ελεύθερη βούληση μια ψευδαίσθηση και οι άνθρωποι εγωιστές που κυνηγούσαν αποκλειστικά το προσωπικό συμφέρον χωρίς τη δυνατότητα να σκέφτονται τους διπλανούς τους. Ο Ντοστογιέφσκι δεν θα μπορούσε να διαφωνεί περισσότερο.

«Ο Ανθρωπος του Υπογείου έχει εσωτερικεύσει μία από τις βασικές αρχές του Τσερνισέφσκι. Και όταν μιλάει για την εντεινόμενη συνείδησή του, που τον διαφοροποιεί από τον άνθρωπο της δράσης, εννοεί ότι αντιλαμβάνεται πλήρως τι σημαίνει η αποδοχή αυτής της αρχής. Ο άνθρωπος της δράσης (δηλαδή, ο ρώσος ριζοσπάστης της καθημερινότητας) μπορεί να αποδεχθεί μια τέτοια ιδέα, αλλά δεν συνειδητοποιεί πού έχει αφοσιώσει τον εαυτό του. Ο Ανθρωπος του Υπογείου, από την άλλη, αντιπροσωπεύει όταν κάποιος πιστεύει σ’ αυτή την ιδέα και φαντάζεται τι θα συμβεί εάν προσπαθήσει να την εφαρμόσει.

Πώς, για παράδειγμα, μπορείς να ζήσεις σε έναν κόσμο όπου κανείς δεν είναι ηθικά υπεύθυνος για οτιδήποτε αφού ξέρεις ότι δεν υπάρχει αυτό που λέγεται ελεύθερη βούληση και όλα συμβαίνουν σύμφωνα με τους νόμους της φύσης; Ο Ντοστογιέφσκι προσπαθεί να φανταστεί έναν τέτοιο κόσμο και το παράδειγμα που χρησιμοποιεί είναι του ανθρώπου που δέχεται χαστούκι στο πρόσωπο. Ο άνθρωπος νιώθει προσβολή και θυμό επειδή η αξιοπρέπειά του έχει παραβιαστεί. Αλλά μετά η λογική τού υποδεικνύει ότι είναι γελοίο να έχει τέτοια αισθήματα καθώς όποιος έδωσε το χαστούκι δεν είναι υπεύθυνος γι’ αυτό. Ο δράστης ενήργησε μόνο ως “εργαλείο” των φυσικών νόμων. Ή ας υποθέσουμε ότι μετά το χαστούκι αισθανόταν γενναιόψυχος και ήθελε να συγχωρήσει τον άνθρωπο που τον πρόσβαλε. Κάτι τέτοιο είναι εξίσου γελοίο: δεν μπορείς να συγχωρήσεις έναν νόμο της φύσης, ενώ η έννοια της συγχώρεσης υπονοεί ότι τόσο αυτός όσο και ο αντίπαλος είναι ηθικά υπεύθυνοι (μέρος πρώτο, κεφάλαιο 2). Από τη στιγμή που, ως οπαδός του Τσερνισέφσκι, γνωρίζει ότι αυτό είναι παράλογο, μένει με την αδράνεια, την ανικανότητα να πράξει οτιδήποτε, η οποία, όπως λέει ο Ανθρωπος του Υπογείου, είναι το αποτέλεσμα της οξείας ευφυίας και της αυτοσυνείδησής του. Μένει λοιπόν παγιδευμένος σ’ αυτή την άλυτη σύγκρουση μεταξύ των συναισθημάτων του ως ανθρώπινου όντος και εκείνου που η λογική (οι ιδέες του Τσερνισέφσκι) του υποδεικνύει σαν αλήθεια.

Το πρόβλημα είναι ότι ενώ ο Ανθρωπος του Υπογείου πείθεται πως όλο αυτό είναι λογικά αληθινό, αποδεικνύεται πολύ δύσκολο να εφαρμοστεί. Παραμένει άνθρωπος με συνείδηση και αισθήματα. Παρόλο που γνωρίζει ότι αν διαπράξει μια απατεωνιά δεν θα τον κατηγορήσουν για απατεώνα (πώς θα μπορούσαν;), αυτό δεν αποτελεί παρηγοριά επειδή νιώθει ότι είναι όντως απατεώνας. Αν και γνωρίζει ότι όποιος τον χαστουκίσει δεν ευθύνεται, “αν και υπάρχει ο νόμος της φύσης”, πονάει. Αυτό που κάνει εδώ ο Ντοστογιέφσκι είναι να αντιπαραβάλει όλες τις αντιδράσεις ενός ανθρώπου -συναισθήματα και αξίες – με την πίστη στη λογική, η οποία απλώς τις εξαφανίζει.

Ο Ανθρωπος του Υπογείου νιώθει το δίλημμα επειδή αποδέχεται μεν την ιδέα του Τσερνισέφσκι (πτυχή του έργου που πρώτος επισήμανα), αλλά παράλληλα ανακαλύπτει ότι είναι ανθρωπίνως αδύνατο να ζήσει με αυτήν. Αρνείται να καταργήσει την ηθική του συνείδηση (ξέρει, για παράδειγμα, πότε συμπεριφέρεται σαν ρεμάλι), ενώ γνωρίζει επίσης πως δεν μπορεί να ενεργήσει με ηθικό τρόπο, καθώς κανείς δεν φέρει ευθύνη για τις πράξεις του. Αυτό που του απομένει, λοιπόν, είναι να προβληματίζεται για τα αδικήματά του και να συμπεραίνει ότι μόνο αυτός είναι υπεύθυνος για όλα, αφού δεν υπάρχει κανένας άλλος να πάρει την ευθύνη. Βρίσκει ευχαρίστηση να κατηγορεί τον εαυτό του για όλα, να είναι μαζοχιστής, επειδή μόνον έτσι συντηρεί την αίσθηση ότι είναι ένα ηθικά υπεύθυνο πλάσμα. Αυτός ο κατά τα φαινόμενα παλαβός ανορθολογισμός και μαζοχισμός, που καταλήγει σε μια μορφή αυτοτιμωρίας, προέρχονται από την ίδια πηγή. Τιμωρεί τον εαυτό του επειδή δεν μπορεί να αποδεχθεί τις συνέπειες της συλλογιστικής του, που πιστεύει ότι είναι αληθινή. Αλλά απολαμβάνει την τιμωρία ακριβώς επειδή μόνο έτσι μπορεί να αποδείξει στον εαυτό του ότι είναι ακόμη άνθρωπος. Αυτού του είδους η συμπεριφορά είναι παρόμοια με την αντίδραση των συντρόφων του Ντοστογιέφσκι στη φυλακή, όταν έκαναν άγρια μεθύσια για να ζήσουν το αίσθημα της ελευθερίας, ενώ ήξεραν ότι δεν την είχαν.

Βρίσκουμε εδώ ένα σημείο οπτικής για να καταλάβουμε τη σχέση ανάμεσα στον Ανθρωπο του Υπογείου και τον άνθρωπο της δράσης. Ποιος είναι ο τελευταίος; Ο άνθρωπος της δράσης είναι κάποιος που αποδέχεται τις ίδιες ιδέες με τον Ανθρωπο του Υπογείου – μέλος της μορφωμένης ιντελιγκέντσιας, ρώσος ριζοσπάστης – αλλά με περιορισμένη ικανότητα να αντιληφθεί τι πραγματικά σημαίνουν αυτές οι ιδέες. Δεν έχει τη συνείδηση που επιδεικνύει ο Ανθρωπος του Υπογείου. Γι’ αυτό ο τελευταίος μιλάει για τον άνθρωπο της δράσης με μείγμα ζήλειας και απέχθειας. Ο Ανθρωπος του Υπογείου τον ζηλεύει επειδή ο άλλος μπορεί να δράσει. Αλλά μόνο επειδή δεν ξέρει τι σημαίνει να αποδέχεσαι την αρχή του επιστημονικού ντετερμινισμού.

Επιπλέον, ο άνθρωπος της δράσης δεν συνειδητοποιεί ότι από τη στιγμή που αποδεχθεί μια τέτοια ιδέα η ανάγκη για δράση εξαφανίζεται καθώς κανείς δεν θα είναι υπεύθυνος για τίποτε. Θέλει, για παράδειγμα, να αλλάξει τον κόσμο προς το καλύτερο όσον αφορά τη δικαιοσύνη. Αλλά η δικαιοσύνη είναι μια ηθική ιδέα και υπονοεί ηθική ευθύνη. Πώς μπορεί μια τέτοια ιδέα να υπάρχει σε έναν κόσμο ολικού ντετερμινισμού; Πώς να θεωρούνται οι ενέργειες κάποιου δίκαιες ή άδικες; Κι έτσι, ο Ανθρωπος του Υπογείου, ενώ ζηλεύει την ικανότητα του ανθρώπου της δράσης να ενεργεί, τον περιφρονεί για την άγνοιά του. Ο τελευταίος πάλι ανταποδίδει αυτή την απέχθεια με περιφρόνηση για την αδράνεια του Ανθρώπου στο Υπόγειο, την ανικανότητά του να κάνει οτιδήποτε. Υπάρχει εδώ μία επιπλέον ανατροπή, που οφείλουμε να πάρουμε υπόψη. Ο Ανθρωπος του Υπογείου είναι στην πραγματικότητα ένα καθρέφτισμα, ένας σωσίας, του ανθρώπου της δράσης. Υποδεικνύει τι θα γινόταν αν ο τελευταίος ήταν αρκετά έξυπνος για να αντιληφθεί τις εμπειρικές συνέπειες της ιδεολογίας του. Ο Ανθρωπος του Υπογείου διακωμωδεί τις πεποιθήσεις του ανθρώπου της δράσης (εν μέρει και δικές του) δείχνοντάς του τις ηθικο-ψυχολογικές συνέπειες που οι πεποιθήσεις αυτές θα είχαν κατά την πρακτική εφαρμογή τους».

Joseph Frank, «Lectures on Dostoevsky», Princeton University Press, 2019, σελ. 87 – 90

info

Joseph Frank

Lectures on Dostoevsky

Princeton University Press, 2019, σελ. 227

Επιμ.: Marina Brodskaya, Marguerite Frank

Εισαγωγή Robin Feuer Miller