Το πρόβλημα του τετάρτου στους αδελφούς Καραμάζοφ

Το έργο του Πλάτωνος Τίμαιος αρχίζει με μία ερώτηση του Σωκράτους. Ο Γιουγκ επισημαίνει αυτή την ερώτηση στο έργο του Το πρόβλημα του Τετάρτου για να στηρίξει μία σπουδαία θεωρία του. «Eνας, δύο, τρεις, αγαπητέ μου Τίμαιε, πού είναι ο τέταρτος από αυτούς που φιλοξένησα χθες και τώρα θα με φιλοξενούσαν αυτοί;». Πού είναι ο τέταρτος και τι να σημαίνει η απόκρυψή του; Αυτός ο τέταρτος συζητητής δεν καταγράφεται στον διάλογο, ούτε ονομάζεται. Όμως υπάρχει αλλά απουσιάζει γιατί είναι ασθενής, διότι αν δεν ήταν, δεν θα απουσιάζε εκουσίως από την συζήτησή μας, απάντησε ο Τίμαιος στην ερώτηση του φιλοσόφου.

Εμείς δεν ξέρουμε εάν ο Πλάτων υπονοούσε αυτό που θα ανακάλυπτε αιώνες αργότερα ο Γιουγκ. Το πρόβλημα του τετάρτου. Ο ψυχολόγος εξετάζοντας την οντολογία του Πλάτωνος επισημαίνει την έννοια της τετράδος για τη σύσταση του σύμπαντος από τα τέσσερα στοιχεία (πυρ, αήρ, ύδωρ και γη) τοποθετημένα με την πρέπουσα αναλογία, διότι πρωτύτερα αυτά τα στοιχεία βρίσκονταν χωρίς λόγο και μέτρο (αλόγως και αμέτρως) καθώς και την έννοια της τριαδικότητος της ψυχής.

Ο Γιουγκ επισημαίνει επίσης πως αν λάβουμε τη σκηνή, τη σχετική με την ερώτηση του Σωκράτους και την απάντηση του Τίμαιου συμβολικώς, συμπεραίνουμε πως απουσιάζει κάποιο από τα τέσσερα στοιχεία για τη σύνθεση της πραγματικότητας. Ο φιλόσοφος με τις συλλήψεις του για το ιδεατό στέκει αδρανής, λέει ο ψυχολόγος, μπροστά στην εφαρμογή των ιδεών του, στην πραγματικότητα. Το πρόβλημα του τέταρτου π.χ., που αποτελεί το ουσιαστικό συστατικό του συνόλου, δεν είχε αναδυθεί στο συνειδητό του σε πλήρη μορφή. Εάν είχε, τότε ο Πλάτων θα τρόμαζε από τη βιαιότητα που θα ανάγκαζε τα στοιχεία να αποτελέσουν ένα αρμονικό σύστημα. Ούτε θα ήταν τόσο παράλογος, ώστε να επιμένει στην τριαδικότητα της ψυχής. Θα το ξαναπώ. Δεν μπορώ να ισχυριστώ ότι τα λόγια που με αυτά αρχίζει ο Τίμαιος αποτελούν συνειδητή αναφορά στο λανθάνον πρόβλημα του αντιδραστικού τετάρτου» (1).

Σε Έλληνα όμως οφείλεται η σύλληψη της τετράδος και αυτός είναι ο προσωκρατικός φιλόσοφος Εμπεδοκλής (ο πρώτος που συνέλαβε την ιδέα των τεσσάρων στοιχείων, όπου αναφέρει ο Αριστοτέλης). Με την κοσμογονία του που στηρίζεται στα τέσσερα ριζώματα (πυρ, γη, αήρ, ύδωρ) και στις δύο κινητήριες δυνάμεις (νείκος και φιλότης). Νομίζουμε πως η θεωρία των ψυχολογικών τύπων του Γιουγκ στηρίζεται στην εμπεδόκλεια σύληψη. Τέσσερις είναι οι λειτουργίες της συνείδησης (νόηση, αίσθηση, ενόραση, συναίσθημα) που με τις δύο κινητήριες τάσεις, εξωστρέφεια και εσωστρέφεια, μορφοποιούν οκτώ ψυχολογικούς τύπους ανθρώπων.

Το ειδικό βάρος όμως για τον Γιουγκ δεν είναι η έννοια της τετράδος αλλά η σημασία του τετάρτου στην τετράδα. Μετά την εξέταση της ελληνικής φιλοσοφίας ο μελετητής καταπιάνεται με την Αγία Τριάδα, ένα δόγμα ασφαλές και σφυρηλατημένο μέσα στους αιώνες. Στη χριστιανική δογματική δεχόμαστε το «Εκ Πατρός δι’ Υιού εν Αγίω Πνεύματι». Ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός γράφει: «Μίαν ουσίαν, μία θεότητα εν τρισί τελείαις υποστάσεσιν… ασυγχύτως ηνωμέναις και αδιαστάτως διαιρουμέναις». Επίσης ο ίδιος συγγραφεύς αναφέρει: «τουτέστιν ότι κατά πάντα εν εισίν ο Πατήρ και ο Υιός και το Άγιον Πνεύμα πλην της αγεννησίας, και της γεννήσεως και της εκπορεύσεως». Τα ακίνητα ή υποστατικά ιδιώματα είναι η αγεννησία, η γέννησις και η εκπόρευσις. Καθώς λέγει ο Γρηγόριος ο θεολόγος «αυτό δε το μη γεγενήσθαι, και το γεγενήσθαι και το εκπορεύεσθαι». Αυτά είναι τα υποστατικά ιδιώματα, ενώ τα κοινά φυσικά ιδιώματα και για τα τρία πρόσωπα είναι η ουσία, η ενέργεια, η θεότης, η θέληση, η δόξα.

Κατά τον Γιουγκ κι εδώ λείπει ο τέταρτος, για να ολοκληρωθεί η τετράδα. Γι’ αυτόν όμως φρόντισε η καλωσύνη του Ωριγένους με την θεωρία του «περί αποκαταστάσεως των Πάντων», η οποία στηρίζεται στην πλατωνική ιδέα ότι το τέλος των όντων πρέπει να είναι όμοιο με την αρχή. Ο δυσσεβής κατά την Εκκλησία για την άποψή του αυτή Ωριγένης στην αποκατάσταση των Πάντων συγκαταλέγει και τον Σατανά. «Και περί μεν της επιστροφής των πονηρών πνευμάτων και του Σατανά ομιλεί πολλαχώς ο Ωριγένης παρά το γεγονός ότι ενίοτε διστάζει να προβή εις την εξέτασιν του ζητήματος τούτου, αφήνων την επίλυσιν αυτού εις την κρίσιν των αναγνωστών του. Η επιστροφή όμως του Σατανά συμφωνεί κατά πάντα προς τας προϋποθέσεις του θεολογικοφιλοσοφικού συστήματος. Εάν δεν υπάρχη δυνατότης επιστροφής και σωτηρίας του διαβόλου, τότε το κράτος του Θεού δεν θα είναι απόλυτον, τα πάντα δέ δεν θα αποκατασταθούν εις της αρχέγονον κατάστασιν αυτών» (2).

Ο Γιουγκ διακρίνει μία επίμονη αντίσταση του Χριστιανισμού στην τετράδα, μολονότι το κεντρικό του σύμβολο, ο Σταυρός, είναι μια τετραδικότητα. Ο τέταρτος στον Χριστιανισμό είναι ο Σατανάς, ο πεπτωκώς άγγελος, η “δύστροπη”, όπως την αποκαλεί ο ψυχολόγος, μορφή στην συμβολική σειρά. Αυτός ο συλλογισμός προεκτεινόμενος μας οδηγεί στην έννοια της εξατομίκευσης, της ψυχικής δηλαδή ολότητας, η οποία επιτυγχάνεται μόνον εάν ο άνθρωπος γνωρίσει την κατώτερη, ασύνειδη πλευρά , την σκιά του, και συμφιλιωθεί μαζί της. Το πρόβλημα του τετάρτου που ανήκει σε μία από τις τέσσερις λειτουργίες (νόηση, συναίσθημα, αίσθηση και ενόραση) είναι αυτή ακριβώς η γνώση και η συμφιλίωση. Στην αντίθετη περίπτωση αυτός ο σκοτεινός τέταρτος, η μία από τις τέσσερις λειτουργίες, η κρυμμένη στο ασυνείδητο, γιγαντώνεται και ανατρέπει τα πάντα, την ψυχολογική δηλαδή ομαλότητα του ατόμου δημιουργώντας νευρώσεις και ψυχοπάθειες. Στους αδελφούς Καραμάζοφ μπορεί να εφαρμοσθεί η συγκεκριμένη ψυχολογική θεωρία του τετάρτου, μολονότι ο συγγραφεύς συνέλαβε την ιδέα με την μεγαλοφυία του, πολλά χρόνια προτού την αναπτύξει ο Γιουγκ, γεγονός που αποδεικνύει πως οι ιδέες υπάρχουν και μόνον οι θεόπνευστοι τις βλέπουν, τις εφαρμόζουν και τις αναδεικνύουν.

Οι αδελφοί Καραμάζοφ είναι τρεις, τέκνα ενός ανήθικου και αδιάφορου πατέρα, γεννημένα από διαφορετική μητέρα ο Αλιόσια και από άλλη ο Δημήτρης (ο Μίτια) και ο Ιβάν. Καθένας πρεσβεύει κι έναν κόσμο: ο Ιβάν είναι ο διανοούμενος, ο Αλιόσα ο θρησκεύων και ο Μίτια ο άνθρωπος του αισθήματος και του πάθους. Φυσικά οι τύποι δεν είναι απολύτως αμιγείς, αλλά συνδέονται στο βάθος όπως τα συγκοινωνούντα δοχεία. Η πλοκή του μυθιστορήματος που καταδεικνύει τους τύπους είναι το πάθος του γερο-Καραμάζοφ, του Φιοντόρ Παύλοβιτς και του νεαρού γιου του Μίτια για την ίδια γυναίκα, την δισυπόστατη, αγγελική μαζί και δαιμονική Γκρούσενκα και το έγκλημα, ο φόνος του πατέρα εξαιτίας αυτού του πάθους. Ποιος είναι ο πατροκτόνος; Το μυθιστόρημα εκτυλίσσεται με εκπληκτική αστυνομική πλοκή. Αν εξαιρέσουμε τον Ιβάν, ο οποίος έλειπε κατά την διάρκεια του φόνου και τον Αλιόσα λόγω της χριστιανικής ευλαβικότητάς του, το βάρος για τον φόνο πέφτει στον Μίτια, ο οποίος διαμαρτύρεται πως μολονότι παλιάνθρωπος, δεν είναι πατροκτόνος.

Σημαντικές σκηνές στο μυθιστόρημα για τον χαρακτήρα του Ιβάν είναι το τρομερό του δοκίμιο «Ο μεγάλος Ιεροεξεταστής» και η συνομιλία του με τον επισκέπτη του διάβολο, για τον Αλιόσα το μοναστήρι και ο πνευματικός του στάρετς Ζωσιμά, και για τον Μίτια τα ξέφρενα γλέντια του στο Μακρόγιε με την ποθητή Γκρούσενκα.

Συμπλήρωμα της οικογένειας (συμβατική η λέξη για τους Καραμάζοφ) είναι ο υπηρέτης Γρηγόρης και η γυναίκα του Μάρθα, που χάνοντας το εξαδάκτυλο παιδί τους μικρό, μεγαλώνουν ένα άλλο που τους έφερε η μοίρα. Το εξαδάκτυλο βρέφος φαίνεται πως προμήνυε τον ερχομό ενός άλλου παράξενου πλάσματος. Έτσι την επόμενη ημέρα από την ταφή του παιδιού τους, η γυναίκα του Γρηγόρη άκουσε κλάμα μωρού και βογγητό γυναίκας. Στον κήπο βρήκε την ηλίθια Σμερντασχάγια που γέννησε το μωρό και πέθαινε δίπλα του χωρίς λέξη, αφού ήταν μουγγή. Αυτή η εικοσάχρονη γυναίκα, κοντή, με κοκκινωπό πρόσωπο, με πράο αλλά ηλίθιο βλέμμα και μαλλιά σγουρά σαν του προβάτου, τριφύριζε ξυπόλητη χειμώνα καλοκαίρι φορώντας πάντα μια πουκαμίσα από τσουβάλι.

Πολλοί είχαν την υποψία πως πατέρας του μωρού ήταν ο γερο-Καραμάζοφ, γιατί απάντησε καταφατικά στην ερώτηση κάποιου αν μπορούσε να δει κανείς την Σμερντασχάγια σαν γυναίκα, βεβαιώνοντας μάλιστα πως θα υπήρχε σε αυτό κάτι το ιδιαίτερα γαργαλιστικό. Το γεγονός πως η μουγγή κοπέλα διάλεξε τον κήπο του Φιοντόρ Παύλοβιτς για να γεννήσει, και πως εκείνος δεν αντιδρούσε στα σχόλια και γελούσε, θεώρησαν πως το νόθο ήταν δικό του. Όταν το πήρε ο υπηρέτης Γρηγόρης στα χέρια του, είπε στην γυναίκα του πως το ορφανό το στέλνει ο νεκρός γιος του, και πως γεννήθηκε από έναν γιο του σατανά και μια αθώα.

Οι θετοί του γονείς το βάπτισαν Πάβελ, του έδωσαν για πατρωνυμικό το Φιοντόροβιτς, ενώ ο ίδιος ο γερο-Καραμάζοφ τον είπε Σμερντιάκοβ από το παρατσούκλι της μάνας του. Από το όνομα κιόλας χαρακτηρίζει ο Ντοστογιέφσκι τον ήρωά του, αφού το Σμερντιάκοφ ετυμολογείται από το ρήμα σμερντέτ που σημαίνει βρωμώ. Επομένως ο Σμερνιτάκοβ ήταν ο βρωμερός, ο τιποτένιος, ο αχρείος. Συμφώνως προς τους χαρακτηρισμούς των διαφόρων ηρώων (αφού και ο μικρότερος ήρωας στο έργο του Ντοστογιέφσκι είναι αυτόνομος και με την ευθύνη των λόγων του) το διανοητικό και ψυχολογικό πορτρέτο του Σμερντιάκοβ σχηματίζεται κάπως έτσι: ήταν παράδοξος και ευφυής, σκοτεινός και ένας από τους υπόγειους τύπους του συγγραφέως. Όταν ήταν παιδί του άρεσε να κρεμάει τις γάτες και μετά να τους κάνει επίσημη κηδεία, ντυμένος με ένα σεντόνι για ράσο και κουνώντας ένα ψεύτικο λιβανιστήρι πάνω από τα πτώματά τους. Ακόμη και μεγάλος όταν γνωρίστηκε με τον μικρό Ιλιούσα, του έμαθε την αχρειότητα να βάζει σε μια ψύχα ψωμιού μια καρφίτσα και να την πετά στα αδέσποτα σκυλιά. Με αυτόν τον τρόπο σκότωσαν τον σκύλο Σκαραβαίο, του οποίου ο θάνατος προκάλεσε στο παιδάκι τύψεις και πυρετό.

Έκανε αιχμηρές παρατηρήσεις για την Αγία Γραφή και το ύφος του ήταν περιφρονητικό για όλους. Όταν έπαθε την πρώτη κρίση επιληψίας, ο Φιοντόρ Παύλοβιτς τον υποστήριζε, του έστελνε κανένα γλυκό και του εμπιστεύθηκε τα κλειδιά της βιβλιοθήκης του, ενώ αργότερα, πιστεύοντας πως είχε κλίση στην μαγειρική, τον έστειλε να σπουδάσει στη Μόσχα. Ο Σμερντιάκοβ σε μια συζήτηση ενώπιον των θετών γονέων του, του Αλιόσα, του Ιβάν και του Φιοντόρ Παύλοβιτς έθεσε πρώτος το σημαίνον θεολογικό θέμα για την πίστη και τα καλά έργα, τονίζοντας πως η αθεΐα με τις καλές πράξεις δεν χρειάζεται την πίστη.

Προσέχοντας την σκέψη του και την διαλεκτική του, παρατηρεί ο επαρκής αναγνώστης την σκαιή ομοιότητά του με τον Ιβάν Καραμάζοφ. Η φοβερή ρήση του Ιβάν πως «δίχως Θεό τα πάντα επιτρέπονται» εντυπωσίασε τόσο τον Σμερντιάκοβ, ώστε αμέσως την ενστερνίσθηκε. Και αυτό που για τον Ιβάν ήταν μόνον στο μυαλό του, η σκοτεινή του πλευρά, ο Σμερντιάκοβ, το έβαλε σε εφαρμογή. Στην συνάντησή τους, όταν ήταν οι δυο τους, ο διανοούμενος Καραμάζοφ τρομάζει και ανατριχιάζει, νιώθει απέχθεια για τον υπηρέτη, ενώ στην αρχή τον συμπαθούσε. Και αυτό που τον ενοχλούσε ιδιαιτέρως ήταν η οικειότητά του, που μεγάλωνε με τον χρόνο.

Ο Σμερντιάκοβ καταστρώνει το σχέδιο, μιλά στον Ιβάν για την ψεύτικη επιληπτική κρίση που θα πάθει στο υπόγειο, για τα συνθήματα του γερο-Καραμάζοφ σχετικά με τον ερχομό της Γκρούσενκας, τα οποία μαρτύρησε στον οξύθυμο Μίτια, ενώ συνάμα προτρέπει τον Ιβάν να φύγει, ώστε να μείνει αμέτοχος στην μελλοντική πατροκτονία. Το έγκλημα έχει συντελεσθεί: η Μάρθα βρίσκει τον σύζυγό της Γρηγόρη χτυπημένο στο πάτωμα και τον Φιοντόρ Παύλοβιτς νεκρό. Στο υπόγειο κείται ο Σμερντιάκοβ, χαμένος στην επιληπτική του κρίση με τα μάτια αντεστραμμένα και με αφρούς στα χείλη. Ο Μίτια ενοχοποιεί πρώτος τον Σμερντιάκοβ για την δολοφονία, παραθέτοντας τα επιχειρήματά του στον εισαγγελέα. Ομολογεί μάλιστα πως θα ήθελε να σκοτώσει τον πατέρα του, αλλά δεν μπορούσε να το κάνει. Δέχεται όμως το χτύπημα της μοίρας του, για να εξαγοράσει τον εαυτό του με τον πόνο. Στην επόμενη συνάντηση με τον Σμερντιάκοβ ο Ιβάν τον αποκαλεί καταπρόσωπο δολοφόνο. «Εσύ τον σκότωσες» του λέει. Ο άλλος του απαντά χαμογελώντας του περιφορνητικά: «Ξέρετε καλά πως δεν τον σκότωσα εγώ. Εσείς είσαστε ανίκανος να σκοτώσετε μόνος σας, αλλά το θέλατε να το κάνει κάποιος άλλος».

Η σκέψη και η πράξη συνδέονται. Ο Ιβάν αρχίζει να καταλαβαίνει πως οι θεωρίες του έβρισκαν πρόσφορο έδαφος στην ψυχή του Σμερντιάκοβ. Όλα επιτρέπονται.

Ο νόθος γιος του Φιοντόρ Παύλοβιτς, ο επιληπτικός του υπογείου, με την αρχικώς ψεύτικη αλλά δευτερευόντως αληθινή κρίση είναι ο δολοφόνος. Ο Ιβάν αναγνωρίζει πλέον την σκοτεινή του πλευρά, τον Σμερντιάκοβ, ο οποίος στους αδελφούς Καραμάζοφ είναι το πρόβλημα του τετάρτου, ο τέταρτος, ενώ αντιλαμβάνεται πως αν ο υπηρέτης είναι ο δολοφόνος, αυτομάτως είναι και ο ίδιος. Στην νέα του συνάντηση και συνομιλία με τον Σμερντιάκοβ το μαχαίρι φτάνει στο κόκκαλο, όταν ο υπηρέτης αφηγείται όλα τα γεγονότα, τα σχετικά με τον φόνο.

«Εσείς είσθε ο κυριώτερος δολοφόνος», του λέει, «εγώ ήμουν απλώς το όργανό σας, ο βοηθός σας. Εσείς μου το είπατε και εγώ το έκανα».

Ο Ιβάν καταρρέει και ρωτά έκπληκτος: «Εσύ λοιπόν τον σκότωσες;».

Πρώτη φορά τον κοιτάζει με την ίδια κατάπληξη και ο Σμερντιάκοβ: «Ώστε δεν το ξέρατε;».

Όταν επιστρέφει σπίτι του ο Ιβάν αντικρύζει έναν κύριο, έναν τζέντλεμαν που στην πορεία αποδεικνύεται πως είναι ο ίδιος ο διάβολος. Στέκεται μπροστά του και του μιλά, ενώ ο εξουθενωμένος νέος τον αποκαλεί φάντασμα, που εκπροσωπεί τις πιο χυδαίες και ανόητες σκέψεις του. Τώρα συνειδητοποιεί το τμήμα της ψυχής του, που άφησε παραμελημένο στα σκοτάδια, εξαιτίας της εξογκωμένης του διανόησης. Ο λογικός και διανοητικός Ιβάν χτυπήθηκε στο συναίσθημα, στην αντίρροπη ψυχολογική λειτουργία προς την διανόηση, η οποία ενσαρκώθηκε στον Σμερντιάκοβ και στον διάβολο. Το ατροφικό συναίσθημα εκδικήθηκε εμφανίζοντας τον τέταρτο, τον Σμερντιάκοβ, τον νόθο γιο να δρα και να πράττει, ό,τι ο Ιβάν επεθύμησε. Ο ίδιος με μία ημέρα καθυστέρηση από την αυτοκτονία του δολοφόνου υπηρέτη με απαγχονισμό, εξομολογείται στο δικαστήριο: «Σκότωσε εκείνος και τον παρακίνησα εγώ. Και ποιος δεν θέλει τον θάνατο του πατέρα του;».

Ο Ιβάν έχει πλέον παραδεχθεί το άρρωστο τμήμα της προσωπικότητας του μετά την σύνδεση ιδέας και πράξης.

Τελειώνοντας πιστεύουμε πως στους αδελφούς Καραμάζοφ η μεγαλοφυία του Ντοστογιέφσκι εφαρμόζει λεπτομερώς την μελλοντική θεωρία του Γιουγκ σχετικά με το πρόβλημα του τετάρτου.

1. Καρλ Γιουγκ, Το πρόβλημα του τετάρτου, μτφ. Σοφία Αντζακα, Αθήνα 1973.

2. Ανδρέου Θεοδώρου, Θέματα Ιστορίας Δογμάτων, εκδ. Οργανισμός Διδακτικών Βιβλίων, Αθήνα.

Το κείμενο, που δημοσιεύεται με την ευγενική παραχώρηση της Ελένης Λαδιά, πορέρχεται από τον τόμο «Δοκίμια για τον Ντοστογιέφσκι» (εκδ. Αρμός, armosbooks.gr), που κυκλοφόρησε πρόσφατα.