Ο «ρωσικός σοσιαλισμός» και η ελευθερία

Στην ιστορία του ευρωπαϊκού πνεύματος, και ιδιαίτερα στη ρωσική, το φαινόμενο που έχει καθιερωθεί να αποκαλούμε «ρωσική φιλοσοφική και θεολογική Αναγέννηση» ή «νέα θρησκευτική συνείδηση» αποτελεί μοναδική περίπτωση έκρηξης δημιουργικότητας στον χώρο των ανθρωπιστικών σπουδών, του φιλοσοφικού στοχασμού και της θεολογικής μελέτης. Το φαινόμενο δεν προέκυψε εν κενώ, μα ήταν αποτέλεσμα των κοινωνικών και πολιτικών μετασχηματισμών στη Ρωσία στα τέλη του 19ου αιώνα, που εκφράστηκαν με τον πλέον δυναμικό τρόπο στα γεγονότα της περιόδου 1905 – 1907 (Πρώτη Ρωσική Επανάσταση). Σημείο εκκίνησης αλλά και έδρα του νέου αυτού κινήματος, ήταν οι Θρησκευτικές – Φιλοσοφικές Συνελεύσεις στο διάστημα 1900-1903 στην Αγία Πετρούπολη, με τη συμμετοχή επιφανών στοχαστών – φιλοσόφων, θεολόγων, λογοτεχνών, κριτικών της τέχνης – όπως ο Ντμίτρι Μερεζκόφσκι, η Ζιναΐντα Γκίπιους, ο Νικολάι Μπερντιάγιεφ, ο Βασίλι Ροζάνοφ. Αργότερα, εντάχθηκαν και άλλοι διανοητές όπως ο π. Σεργκέι Μπουλγκάκοφ, ο Πιοτρ Στρούβε, οι αδελφοί Σεργκέι και Ευγένιος Τρουμπετσκόι, ο π. Πάβλε Φλορένσκι. Το πνευματικό αυτό κίνημα έκανε επισήμως την εμφάνισή του με τον συλλογικό τόμο «Προβλήματα ιδεαλισμού», κείμενα τα οποία μέχρι σήμερα αποτελούν εμβληματικό σημείο στην ιστορία της ρωσικής σκέψης. Ακολούθησε ο συλλογικός τόμος «Σταθμοί» το 1909 και ο τόμος «Εκ βαθέων» το 1918 με κείμενα αναστοχασμού της Ρωσικής Επανάστασης του 1917.

Το κεντρικό ερώτημα των κοινωνικών και φιλοσοφικών αναζητήσεων ήταν η προσέγγιση, περιγραφή και οικοδόμηση του τέλειου συστήματος οργάνωσης της ατομικής και κοινωνικής ζωής. Κοινός τόπος ήταν κάτι που κατ’ επανάληψη είχε θίξει ο Φιοντόρ Μιχαΐλοβιτς Ντοστογιέφσκι στο «Ημερολόγιο του συγγραφέα»: ο «δικός μας, ρωσικός σοσιαλισμός», δηλαδή η «ολοφώτεινη ενότητα εν ονόματι του Χριστού».

Κανείς άλλος λογοτέχνης της Ρωσίας, στην προκειμένη περίπτωση, δεν άσκησε τόσο μεγάλη, βαθιά και ανεξίτηλη επιρροή στην πνευματική ζωή του τόπου που γεννήθηκε. Παρά το γεγονός ότι ο ίδιος απέφευγε το «φιλοσοφείν» στα κείμενά του, περιοριζόμενος στη λογοτεχνική διατύπωση των ιδεών, των ερωτημάτων και των αγωνιών του και στην κριτική των κοινωνικών θεσμών στην επιφυλλιδογραφία του, οι σκέψεις που διατύπωσε, αποτέλεσαν το έναυσμα και πυροδότησαν έναν έντονο και γόνιμο διάλογο των στοχαστών της εποχής του, αλλά και μετά από αυτήν.

Χωρίς να είναι ο ίδιος φιλόσοφος, ο Ντοστογιέφσκι επέδρασε σε τρομακτικό βαθμό στην εξέλιξη της ρωσικής θρησκευτικής και φιλοσοφικής σκέψης στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Οι φιλόσοφοι και οι κοσμικοί θεολόγοι της εποχής, τον θεωρούσαν δάσκαλο στο δύσκολο θέμα του ορισμού και τις επίλυσης διαφόρων ζητημάτων. Δεν θα ήταν παράλογο να πούμε πως ο ρόλος του ήταν κατά κύριο λόγο, ο ρόλος του μύστη των ιδεών: μέσα από τα λογοτεχνικά του κείμενα, εξαιτίας του σπάνιου ταλέντου του, μπορούσε να διεισδύσει στα βάθη των ιδεών, να αποκαλύψει το παράδοξό τους, αλλά και να υποχρεώσει τον άνθρωπο να αντιδράσει σε αυτές.

Θεμέλιο ο χριστιανισμός. Τι ήταν όμως αυτός ο «ρωσικός σοσιαλισμός» του Ντοστογιέφσκι; Τίποτα άλλο, παρά μία βαθιά ριζωμένη στη ρωσική εθνική συνείδηση ιδέα, πως το τέλειο σύστημα κοινωνικής συμβίωσης θα πρέπει να έχει ως θεμέλιο τον χριστιανισμό και μάλιστα στην ανατολική ορθόδοξη εκδοχή του. «Δεν αναφέρομαι, τώρα, στα εκκλησιαστικά κτίρια, ούτε στις παραβολές, μα μιλάω για τον δικό μας, τον ρωσικό “σοσιαλισμό” (και εκλαμβάνω αυτήν την ευθέως αντίθετη προς την Εκκλησία λέξη, ειδικά για να εξηγήσω τη σκέψη μου, όσο κι αν φαίνεται παράξενο), στόχος και κατάληξη του οποίου θα είναι η παλλαϊκή και οικουμενική Εκκλησία, πραγματωμένη επί της γης, στον βαθμό που η γη μπορεί να μας χωρέσει όλους», έγραφε στο «Ημερολόγιο του συγγραφέα» (1) το 1881. Για τον Ντοστογιέφσκι, ο ρωσικός σοσιαλισμός είναι η Εκκλησία ως συνοδική ενότητα που εμπεριέχει τους πάντες. Στο ίδιο θέμα αναφέρεται στους «Αδελφούς Καραμάζοφ» διατυπώνοντας τη σκέψη για τη μελλοντική μεταστροφή «της κοινωνίας ως ένωσης η οποία είναι σχεδόν ακόμη ειδωλολατρική σε μία ενιαία οικουμενική και κυρίαρχη Εκκλησία».

Ταυτόχρονα με τον Ντοστογιέφσκι, δύο ακόμη ρώσοι φιλόσοφοι, ο Νικολάι Φεντόροφ και ο Βλαδίμηρος Σολοβιόφ, προσέγγιζαν την ιστορία ως το θεανθρώπινο έργο της σωτηρίας, της μεταμόρφωσης του κόσμου σε Βασίλειο του Χριστού. Ο πρώτος μπορεί να θεωρηθεί ως ο πρόδρομος, ο δεύτερος ως ο γενάρχης της ρωσικής θρησκευτικής φιλοσοφικής σχολής σκέψης.

Ο Βλαδίμηρος Σολοβιόφ (1853-1900), προσωπικός φίλος του Ντοστογιέφσκι, με τον οποίο επισκέφτηκαν τη μονή Οπτινο στην Καλούγκα και συνάντησαν τον στάρετς Αμβρόσιο, το αρχέτυπο του Ζωσιμά των «Αδελφών Καραμάζοφ», στις «Τρεις διαλέξεις για τον Ντοστογιέφσκι» (2) ήταν εκείνος που έδωσε το εναρκτήριο λάκτισμα για την προσέγγιση του ρώσου συγγραφέα ως φιλόσοφο και θεολόγο, αναλύοντας στα κείμενά του, τη σημασία που έχουν οι έννοιες της οικουμενικότητας και της συνοδικότητας για τη ρωσική εθνική αυτοσυνείδηση, το παρόν, το μέλλον και τον ξεχωριστό ρόλο που καλείται να παίξει ο «θεοφόρος ρωσικός λαός» στην ηθική αναγέννηση της ανθρωπότητας, η οποία, στη δυτική της εκδοχή, είχε περιπέσει στην αμαρτία, τη φθορά και την αποσύνθεση. Δεδομένου του ρόλου, της σημασίας, αλλά και της επιρροής του Σολοβιόφ στην πνευματική ζωή της Ρωσίας δεν προκαλεί την παραμικρή έκπληξη το γεγονός ότι οι στοχαστές που αναγνώριζαν τους εαυτούς τους ως μαθητές και συνεχιστές του, θεώρησαν σκόπιμο να ασχοληθούν με το έργο του Ντοστογιέφσκι (Ν. Μπερντιάγιεφ, π. Σεργκέι Μπουλγκάκοφ, Σεργκέι και Ευγένιος Τρουμπετσκόι κ.ά), είτε στον χώρο της λογοτεχνίας (Αντρέι Μπέλι).

Ο Νικολάι Μπερντιάγιεφ (1874-1948), συμπεριέλαβε τον Ντοστογιέφσκι (μαζί με τον Γκόγκολ και τον Τολστόι) στους δαίμονες της Ρωσικής Επανάστασης (3), στην προσπάθειά του να προσεγγίσει τις κατακλυσμιαίες αλλαγές που έφεραν τα τραγικά γεγονότα του 1917. Ωστόσο, σε μία σειρά άλλων κειμένων του (4), ασχολείται με διάφορες πτυχές του έργου του Ντοστογιέφσκι, επικεντρώνοντας την προσοχή του στα ζητήματα ελευθερίας μέσω της ζωής των ηρώων του. Αναμφίβολα, ο μεγάλος εξόριστος της ρωσικής πνευματικότητας, ο στοχαστής που έκανε προσιτό τον ρωσικό φιλοσοφικό στοχασμό στον δυτικό αναγνώστη, εξετάζει την κοσμοθεώρηση του συγγραφέα Ντοστογιέφσκι, υπό το πρίσμα της ελευθερίας του ανθρώπου, καταθέτοντας ακριβείς και εκλεπτυσμένες παρατηρήσεις για τις σχέσεις ελευθερίας και δημιουργίας, προτάσεις οικοδόμησης μίας άλλης κοινωνίας, αλλά και ζητήματα που έχουν να κάνουν με την αποξένωση της προσωπικότητας στη σύγχρονη τεχνοκρατική εποχή, προδίδοντας έτσι τις νεανικές του περιπλανήσεις στη μαρξιστική θεωρία. Αξίζει να σημειωθεί πως ο Μπερντιάγιεφ, μελέτησε και ανέδειξε την προφητική διάσταση στο έργο του Ντοστογιέφσκι, στο εμβληματικό κείμενο «Το πνεύμα του Ντοστογιέφσκι» (5), υπογραμμίζοντας την πάλη του αγγελικού και δαιμονικού στοιχείου στον άνθρωπο, το ψυχικό έρεβος με το οποίο παλεύει και τη διέξοδο που τους δίνει η εν Χριστώ αγάπη.

Ο π. Σεργκέι Μπουλγκάκοφ (1871-1944), ο έτερος μεγάλος ρώσος στοχαστής της ρωσικής διασποράς, που επίσης κατά τη νεότητά του, είχε γοητευτεί από τη μαρξιστική θεωρία, ασχολήθηκε επί μακρόν με το έργο και τη συμβολή του Ντοστογιέφσκι στη διαμόρφωση της ρωσικής αυτοσυνείδησης. Στο σημαντικό του δοκίμιο «Ο Ιβάν Καραμάζοφ ως πολιτικός τύπος» (6) προσεγγίζει την πολιτική πλευρά του στοχασμού μέσα από έναν παράξενο, εκ πρώτης όψεως, συλλογισμό, σύμφωνα με τον οποίο η πάλη που διεξάγεται μέσα στην ψυχή του Ιβάν Καραμάζοφ, μπορεί να φαίνεται ως αποτέλεσμα της επιρροής του δυτικού μηδενισμού, είναι, όμως, καθαρά ρωσικό φαινόμενο και εκφράζει τον διχασμό και την αμφιβολία της Ρωσίας σχετικά με τον δρόμο που πρέπει να ακολουθήσει. Σε ένα άλλο δοκίμιό του «Η ρωσική τραγωδία» (7), κριτική της θεατρικής παράστασης των «Δαιμόνων», καταθέτει την άποψη πως το συγκεκριμένο μυθιστόρημα έχει τα χαρακτηριστικά της κλασικής τραγωδίας, η οποία δεν είναι άλλη από την τραγωδία της ρωσικής ψυχής που παλεύει να βρει το φως, την ελευθερία, τη δημιουργία, τη σωτηρία, αλλά, εξαιτίας της εγγενούς αναπηρίας της, εκπίπτει στην αμαρτία. Μας δίνει, μάλιστα, μία θαυμάσια περιγραφή σημειώνοντας: «Για τον Ντοστογιέφσκι, αλλά και για εμάς που είμαστε ευαίσθητοι στις διδαχές του, η ρωσική τραγωδία είναι κατά κύριο λόγο θρησκευτική, είναι η τραγωδία της πίστης και της απιστίας. “Πιστεύω, Θεέ μου, βοήθησέ με στην απιστία μου”, στη ζωή και το έργο του Ντοστογιέφσκι, και συγκεκριμένα στους “Δαίμονες”, ακούγεται ως προσευχή και κραυγή μετανοίας που βγαίνει από τα βάθη της ψυχής του. Γι’ αυτόν υπάρχει μόνο μία αλήθεια ζωής, μόνο η αλήθεια – Χριστός, γι’ αυτό και είναι μία τραγωδία όχι γενικά θρησκευτική, αλλά κυρίως χριστιανική. Η πορεία προς τον Χριστό, η αδυναμία να ζεις εν Αυτώ και ο πόλεμος της εξεγερμένης αυθαιρεσίας εναντίον Του, είναι το προκαθορισμένο περιεχόμενό της».

Ελευθερία και πίστη. Το έργο όμως που σημάδεψε τη ρωσική φιλοσοφική και θεολογική αναγέννηση και τη στάση της απέναντι στον Ντοστογιέφσκι, ανήκει στη γραφίδα του πιο «σκοτεινού» και δύσκολου στοχαστή της περιόδου Βασίλι Ροζάνοφ (1856-1919) και έχει τίτλο «Ο θρύλος του Μεγάλου Ιεροεξεταστή στον Φ. Μ. Ντοστογιέφσκι» (8). Ο Ροζάνοφ, σκληρός συνομιλητής και παιγνιώδης στοχαστής, προκάλεσε θυελλώδη αντίδραση με τη δημοσίευση (και) αυτού του έργου του. Καταπιάστηκε με το πιο δύσκολο, ίσως, κείμενο του Ντοστογιέφσκι, την «ένθετη» νουβέλα στους «Αδελφούς Καραμάζοφ» (την οποία ο συγγραφέας προόριζε για ξεχωριστό βιβλίο, αλλά για βιοποριστικούς λόγους ενέταξε στο εμβληματικό του μυθιστόρημα) και διαπραγματεύτηκε το κορυφαίο ζήτημα που απασχολούσε τον μεγάλο ασθενή της ρωσικής λογοτεχνίας: τη σχέση της ελευθερίας και της πίστης μέσα στην ατελή και καταδικασμένη στη φθορά και θάνατο κοινωνική ζωή. Αντικείμενο των ερευνών του είναι οι περιπέτειες του «μικρού θρησκευόμενου ανθρώπου» μακριά από  τη θρησκεία. Ο Ροζάνοφ θέτει ως στόχο του την επαρκή απάντηση σημαντικών ερωτημάτων, όπως την ένθρησκη ζωή και τη σχέση της με την Εκκλησία στην εποχή του. Στην Εκκλησία δεν ασκεί κριτική. Ωστόσο η έννοια της «προσωπικής θρησκείας» είναι αντιφατική εκ της γεννήσεώς της, γιατί ο άνθρωπος ακόμη και στην προσωπική θρησκευτική του σχέση αναζητάει τρόπους σύνδεσης και ένωσης με άλλους ανθρώπους. Τότε όμως όλα μπαίνουν στη θέση τους, όλα αποκτούν νόημα και προϋπόθεση για έρευνα.

Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθούμε στην επίδραση που άσκησε ο Ντοστογιέφσκι στους θεολόγους της εποχής, επίδραση που φάνηκε πολύ νωρίς. Ηδη κατά την διάρκεια των Θρησκευτικών-Φιλοσοφικών Συνελεύσεων του 1901-1903, ο θεολόγος Βαλεντίν Τερνάβτσεφ (1866-1940), υπογραμμίζει στις ομιλίες μία από τις βασικές ιδέες του ρώσου συγγραφέα: την «άρνηση του κόσμου» ως βασικό έλλειμμα της θρησκευτικής συνείδησης. Ο συγκεκριμένος θεολόγος πρότεινε την πλήρωση της Εκκλησίας με το νέο πνεύμα – τη νέα θρησκευτική συνείδηση – η οποία με τη σειρά της θα αναζωογονήσει όλες τις σφαίρες της ανθρώπινης ζωής. Αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα την αναγέννηση της Ρωσίας, η οποία δεν θα μπορούσε παρά να συμβεί σε θρησκευτική βάση, ενώ οι κήρυκες και οι δημιουργοί της θα ήταν, κατ’ αυτόν τον τρόπο, όλοι όσοι μετέχουν στη ζωή της Εκκλησίας. Ο Τερνάβτσεφ ήταν από τους πρώτους που διατύπωσαν στις αρχές του 20ού αιώνα, τις χιλιαστικές ιδέες, μα για να γίνει κατανοητό αυτό, θα πρέπει να έχουμε πάντα υπόψη μας πως στη Ρωσία υπάρχει μακρά παράδοση χιλιαστικών και εσχατολογικών προσδοκιών.

Μεταξύ των ρώσων στοχαστών αυτής της σχολής, ξεχωρίζουν, επίσης, τα έργα «Ο Ντοστογιέφσκι και η χριστιανική του κοσμοθεώρηση» του Νικολάι Λόσκι (1870-1965), «Το ρωσικό στοιχείο στον Ντοστογιέφσκι» του Μπορίς Βιστσεσλάβετς (1877-1954), «Ο Ντοστογιέφσκι και ο σύγχρονος κόσμος» (9) της μοναχής Μαρίας (Ευγενίας Σκοπτσόβα, 1891-1945), τα δύο σημαντικά δοκίμια του ιστορικού της ρωσικής φιλοσοφίας Βασίλι Ζενκόφσκι (1881-1962), «Το σύστημα της ελευθερίας στον Ντοστογιέφσκι» του Ααρόν Στέινμπεργκ (1891-1975).

Ενστάσεις και κριτική. Μπορεί η θεολογική μερίδα των Ρώσων διανοουμένων να ασχολήθηκε επισταμένα με τον Ντοστογιέφσκι, δεν υστερεί όμως και η άθεη πλευρά αυτού του πολύπλοκου, μα εξαιρετικά γοητευτικού φαινομένου. Ιδιαίτερη αναφορά θα πρέπει να γίνει στον Αντρέι Μπέλι (1880-1934), ο οποίος στο δοκίμιό του «Ιψεν και Ντοστογιέφσκι» αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό και κριτική διάθεση τον «ψυχολογισμό» του Ντοστογιέφσκι. Αναφέρει δε, συγκεκριμένα πως «Ο Ντοστογιέφσκι είναι πολύ “ψυχολόγος”, για να μην προκαλέσει αποστροφή. Αυτό είναι που κάνει πολλούς να συμπεράνουν για το βάθος του Ντοστογιέφσκι: τάχα κυριεύει την ψυχή. Το βάθος που στηρίζεται στην ψυχολογία, συχνά είναι απατηλό. Είναι η παγίδα της ψευδαίσθησης, η οποία πολλές φορές θεμελιώνεται στο ξέπλυμα αθλιοτήτων· μόλις διαλυθεί η ψευδαίσθηση, αποκαλύπτεται η θλιβερή επιφάνεια του πνεύματος εκεί όπου έλαμπε το βάθος. Η απερίγραπτη πολυπλοκότητα του Ντοστογιέφσκι, το ατελέσφορο βάθος των ηρώων του, είναι κατά το ήμισυ τεχνητό έρεβος, σχεδιασμένο ορισμένες φορές στην επίπεδη επιφάνεια. Η ομίχλη της αοριστίας δημιουργήθηκε στη βάση της σύγχυσης των μεθόδων προσέγγισης της πραγματικότητας. Η ομίχλη αυτή σε σημαντικό βαθμό κατέστρεψε το βάθος του ταλέντου του Ντοστογιέφσκι. Για να συνδυαστεί η νιτσεϊκή ανταρσία εν ονόματι του χρέους με το Είναι των Καραμάζοφ, θα πρέπει να ενωθούν οι μορφές της Ορθοδοξίας και της επίσημης λαϊκότητας, για να επιλέξεις μία τέτοια έλλειψη γούστου, θα πρέπει στ’ αλήθεια να βρίσκεσαι σε μεγάλη σύγχυση» (10).

Υπάρχουν και οι μοναχικές φιγούρες. Ανάμεσα σε αυτές, ξεχωρίζει η προσωπικότητα του Λεβ Σεστόφ (1866-1938) με το έργο του «Η φιλοσοφία της τραγωδίας Ντοστογιέφσκι και Νίτσε», η μετάφραση του οποίου στην ελληνική γλώσσα είναι εδώ και πολλά χρόνια βιβλιογραφική σπανιότητα. Σε ένα άλλο, μικρότερο κείμενό του, με αφορμή τα 25 χρόνια από τον θάνατο του Ντοστογιέφσκι, «Το χάρισμα της προφητείας» (11), ασχολείται με εκείνη την πλευρά, την οποία άλλοι υπερτονίζουν και άλλοι υποτιμούν: την πολιτική πρόταση του Ντοστογιέφσκι στα επίκαιρα ζητήματα της εποχής του. Αγνοώντας την περιρρέουσα ατμόσφαιρα, ο Σεστόφ ασκεί δριμεία κριτική στην «προφητική διάσταση» που θέλουν να αποδώσουν στον Ντοστογιέφσκι, αναφέροντας πλήθος παραδειγμάτων από την επιφυλλιδογραφία του στο Ημερολόγιο του συγγραφέα. Αναφέρει, μεταξύ άλλων: «Αν προσέξετε λίγο όμως, τότε θα πεισθείτε ότι ο Ντοστογιέφσκι δεν ανακάλυψε καμία πραγματικά αυθεντική πολιτική ιδέα. Ολες οι ιδέες του ήταν δάνειες, χωρίς να την ελέγξει μάλιστα, από τους σλαβόφιλους, οι οποίοι, με τη σειρά τους, ήταν αυθεντικοί μόνο στον βαθμό εκείνο που μπορούσαν να μεταφράσουν χωρίς βοήθεια από τη γερμανική ή γαλλική γλώσσα τη φράση “Russland, Russland über Αlles”». Και λίγο παρακάτω: «Να, όμως που ο Ντοστογιέφσκι με όλη την εξάρτησή του από την ίδια του τη φύση βρέθηκε να παίζει τον ρόλο του τροβαδούρου της ρωσικής κυβέρνησης. Δηλαδή, προέβλεψε τις μύχιες επιθυμίες της εξουσίας» (12).

Λίγοι συγγραφείς στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας είχαν την τύχη του Ντοστογιέφσκι. Στην ιδιαίτερη πατρίδα του, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, τάραξε τα νερά «των νεαρών Ρώσων», όπως λέει και ο Αλιόσα Καραμάζοφ και τους υποχρέωσε να σκεφτούν και να επαναπροσδιορίσουν τη θέση τους στον κόσμο, αλλά και τη σχέση τους με αυτόν. Πολύ πιθανόν, η γενιά της ρωσικής θρησκευτικής και φιλοσοφικής Αναγέννησης, μαζί με τη γενιά των λογοτεχνών του Αργυρού αιώνα (Α. Αχμάτοβα, Μ. Τσβετάγιεβα, Μπ. Παστερνάκ, Ο. Μαντελστάμ, Ν. Γκουμιλιόφ, Α. Μπλοκ κ.ά), να μας κληροδοτούσαν κι άλλα, εξίσου σημαντικά, αν δεν μεσολαβούσαν τα τραγικά γεγονότα του 1917.

Ο Δ.Τριανταφυλλίδης είναι δημοσιογράφος και εκδότης του περιοδικού «Στέπα»

1. Ф.М. Достоевский Дневник писателя за 1881 г. т. 27, Наука, 1984.

2. Βλαδίμηρου Σολοβιόφ, Η ιδέα της οικουμενικότητας στο έργο του Ντοστογιέφσκι, μτφ. Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης, Εκδόσεις Πουρνάρα Π.Σ., Θεσσαλονίκη 1989

3. Νικολάι Μπερντιάγιεφ, Οι δαίμονες της ρωσικής επανάστασης, μτφ. Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα, 2009

4. Νικολάι Μπερντιάγιεφ, Για τον Ντοστογιέφσκι, μτφ. Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης, εκδόσεις samizdat, 2017

5. Νικολάι Μπερντιάγιεφ, Το πνεύμα του Ντοστογιέφσκι, μτφ. Νίκος Ματσούκας, Εκδόσεις Πουρνάρας Π.Σ. Θεσσαλονίκη, 2008

6. π. Σεργκέι Μπουλγκάκοφ, Καρλ Μαρξ και Ιβάν Καραμάζοφ, μτφ. Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης, Εκδόσεις samizdat, Αθήνα, 2015.

7. π. Σεργκέι Μπουλγκάκοφ, Η ρωσική τραγωδία, μτφ. Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης, εκδόσεις samizdat, Αθήνα, 2019

8. Βασίλι Ροζάνοφ, Ο θρύλος του Μεγάλου Ιεροεξεταστή στον Φ.Μ. Ντοστογιέφσκι, μτφ. Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης, εκδόσεις samizdat, Αθήνα, 2019

9. Μοναχή Μαρία (Ευγενία Σκοπτσόβα), Ο Ντοστογιέφσκι και ο σύγχρονος κόσμος, μτφ. Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης, εκδόσεις samizdat, Αθήνα, 2020.

10. Μτφ. Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης

11. Λεβ Σεστόφ, Το χάρισμα της προφητείας, μτφ. Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης, περιοδικό Στέπα, τεύχος 7, Αθήνα, 2017.

12. Ο.π.