«Με τους στίχους φτιάχνω το “ντοκιμαντέρ του συναισθήματος”»

Ο ποιητής και μουσικός Ρότζερ Ρόμπινσον ανήκει στους 50 επιδραστικότερους καλλιτέχνες του μαύρου Κανόνα, σύμφωνα με τις πρόσφατες «σφυγμομετρήσεις» που έτρεξαν μέσα στο 2020. Γεννήθηκε στο Χάκνι του Λονδίνου το 1967, με καταγωγή από το Τρινιντάντ. Η ποιητική του συλλογή «Ενας φορητός παράδεισος» (εκδόσεις Κείμενα, μτφ. Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος) τιμήθηκε το 2019 με το κορυφαίο Βραβείο Τ.Σ. Ελιοτ. Είναι μάλιστα ο δεύτερος ποιητής από την Καραϊβική μετά τον Ντέρεκ Γουόλκοτ που λαμβάνει αυτή τη μεγάλη διάκριση. Η συλλογή που κυκλοφόρησε στην ελληνική γλώσσα λίγο πριν από τα Χριστούγεννα αποκτά ειδικό βάρος, διότι η ξενόγλωσση ποίηση τείνει να γίνει είδος προς εξαφάνιση. Η πρόζα είναι πεζή, γυμνή, χωρίς φτιασίδια, με ευθύβολες προτάσεις και έντονες ειρωνικές αποχρώσεις. Η ποίηση του Ρότζερ Ρόμπινσον χτυπά κατευθείαν την καρδιά του συναισθήματος. Μέσα από τους στίχους του αναδεικνύεται η περιδίνηση των αναποδογυρισμένων γεγονότων γύρω μας. Οπως αναφέρει και ο μεταφραστής του τόμου: «Ο ποιητής γράφει για τα θύματα των δυτικών κοινωνιών, τους φτωχούς, τους μετανάστες, τους οργισμένους, τους άρρωστους, τις νοσοκόμες και τις πόρνες, αλλά και για τους καλλιτέχνες που αισθάνεται κοντά του. Δοκιμάζοντας ποικίλες ποιητικές φόρμες, παραδοσιακές και σύγχρονες, μιλάει για την αδικία και για την αλληλεγγύη, για το Κακό και για τον Παράδεισο που ακόμα και μες στην Κόλαση μπορούμε να τον έχουμε μαζί μας. Και μας διδάσκει την ενσυναίσθηση». Ακολουθεί η αποκλειστική συνέντευξη του Ρότζερ Ρόμπινσον, που μιλά για όλα.

Στην ποίησή σας αναφέρεστε στην έννοια του φυλετικού τραύματος. Πώς θα το ορίζατε στη σημερινή εποχή;

Πράγματι. Το τραύμα είναι για μένα η μόνιμη διανοητική επίδραση του ρατσισμού. Το άγχος τού να γυρίσει το παιδί σου σώο από το σχολείο στο σπίτι, το άγχος από την έλλειψη οικονομικής σταθερότητας ή από μια έξαλλη συμπεριφορά στον δρόμο. Χιλιάδες άνθρωποι κουβαλούν μορφές αυτού του τραύματος κάθε μέρα. Παρεμβαίνει στη σκέψη, δημιουργεί καχυποψία και αρνητισμό. Είναι ένα τραύμα που πρέπει να το αντιμετωπίσεις δραστικά. Αλλά σε ποιον να το πεις;

Οι στίχοι σας είναι προϊόν εσωτερικών πληγών. Μένει, όμως, ένα ντοκιμαντέρ όπου μεταμορφώνεται η καθημερινή εμπειρία;

Η ποίηση που προσπαθώ να κάνω εμπνέεται κατά κάποιον τρόπο από το ντοκιμαντέρ. Οχι όμως από αυτό της καθαρής πληροφορίας. Με τους στίχους μου προσπαθώ να δημιουργήσω το «ντοκιμαντέρ του συναισθήματος». Εναν χώρο αντανάκλασης των ψυχικών πληγών, οι οποίες βγαίνουν στο φως μέσα από την καθημερινή συμπεριφορά. Και με όποιο τρόπο. Για να μπορέσω έτσι να συμμεριστώ και να κατανοήσω όσο μπορώ περισσότερο τι νιώθουν οι άνθρωποι γύρω μου.

Γιατί ο παράδεισος είναι φορητός;

Ο παράδεισός μου είναι απαραίτητα φορητός, διότι οι μαύροι μετακινούνται συνέχεια, σε όλη τους τη ζωή σχεδόν, γενιές ολόκληρες. Μέσα στις οικογένειες, μέσα στις πατρίδες, μέσα στις τάξεις, μέσα στις συνοικίες, μέρα – νύχτα. Τους πετυχαίνεις πάντα εν κινήσει. Ομως, όπου και να πάνε, τα προβλήματα βρίσκονται εκεί. Ενα βήμα μπροστά μονίμως. Οπότε φτιάχνουν και τον παράδεισό τους φορητό. Να υπάρχει μαζί τους παντού σε πρόχειρη θέση, μπας και γλιτώσουν από την κατάρρευση.

Τα ποιήματά σας έχουν το βλέμμα ενός επίμονου παρατηρητή. Ποια η ταυτότητα εκείνου που βλέπει;

Ωραία ερώτηση. Στη συλλογή αυτή ήθελα να κοιτάξω μέσα από την οπτική γωνία του αυτόπτη μάρτυρα. Για παράδειγμα, παρακολουθώ κρυμμένος, σαν μυστικός αστυνομικός, τι συμβαίνει σε μια παρέα νεαρών μαύρων. Το καμουφλάζ που χρησιμοποιώ είναι μια μεταφορά για να προσκαλέσω και άλλους να δουν τι περνούν αυτά τα παιδιά. «Παρατηρώ» σημαίνει για μένα «σε προσκαλώ να δεις με τα ίδια σου τα μάτια τι παίζεται». Πρωτίστως παρατηρώ και τον εαυτό μου που παρατηρεί. Με αυτόν τον τρόπο, πολλές φορές δεν είμαι εγώ που αφηγούμαι, αλλά ο Αλλος, ο παράλληλος εαυτός μου.

Ισχυρίζεστε ότι δεν είστε ακτιβιστής, αλλά πιστεύετε στην έννοια του δημιουργικού πολίτη. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα;

Ακτιβιστής είναι ο άνθρωπος που σηκώνεται κάθε μέρα το πρωί και πράττει ακτιβισμό. Οργανώνει συγκεντρώσεις, σχεδιάζει κινήσεις κ.λπ. Προσωπικά δεν κάνω αυτή τη δουλειά. Εξασκώ την τέχνη της γραφής και θέλω να πιστεύω ότι οι αναγνώστες ακόμη με θεωρούν ποιητή. Αλλά, όποια κλίση κι αν έχεις στη ζωή, καλό είναι να καλλιεργείς ένα φορτίο κριτικής σκέψης μέσα σου, με σκοπό να γίνει ο κόσμος καλύτερος. Η κριτική σκέψη είναι απαραίτητη. Διότι στα θεμέλιά της σμιλεύεις την τέχνη της ζωής. Και, ξέρετε, η τέχνη δεν είναι μόνη της, μετέωρη. Φέρει ένα πεδίο συνολικής κατανόησης του κόσμου. Οπότε ο δικός μου σκοπός, αν θεωρηθεί ότι υπάρχει, είναι να αναδημιουργήσω την έννοια του συνανθρώπου μου πολίτη ως σκεπτόμενου ανθρώπου.

Τι σηματοδοτεί για εσάς η διακυβέρνηση Τραμπ και τι περιμένετε από το δίδυμο Μπάιντεν – Χάρις;

Αυτό που αφήνει μέχρι στιγμής πίσω του ο τραμπισμός είναι η πιο σκοτεινή μορφή ρατσισμού που βίωσαν οι ΗΠΑ τα τελευταία χρόνια. Το χειρότερο απ’ όλα είναι ότι ο Τραμπ τη νομιμοποίησε θεσμικά στο ανώτατο πολιτειακό επίπεδο. Ενθαρρύνθηκαν ανοιχτά ρατσιστικές πράξεις στον δημόσιο χώρο, και αυτό ξύπνησε το ενεργό ηφαίστειο της διχόνοιας. Είναι τρομερό αυτό που συνέβη. Σε επίπεδο πολιτικού σχεδιασμού, δεν γνωρίζω τι θα πράξει το δίδυμο Μπάιντεν – Χάρις, που χαίρει μεγάλης δημοφιλίας. Αυτό, ξέρετε, είναι δίκοπο μαχαίρι. Αλλά περιμένω σε πρώτη φάση να υπάρξει ανάσχεση της απομόνωσης που νιώθουν οι μαύροι πληθυσμοί, ιδιαίτερα των φτωχών στρωμάτων. Να επέλθει ανακούφιση και να αναδυθεί ξανά η ελπίδα.

Οι φυλετικές διακρίσεις βρίσκονται και πάλι στο προσκήνιο των συζητήσεων. Ποια είναι τα στοιχεία – κλειδιά γι’ αυτή την ανισότητα;

Το ζήτημα είναι ότι στη Δύση του 21ου αιώνα (ιδιαίτερα σε ΗΠΑ και Βρετανία) μεγάλο μέρος των μαύρων πληθυσμών ζει κάτω από μια συνεχή κοινωνική, πολιτική και οικονομική πίεση για μεγάλο χρονικό διάστημα. Βρίσκονται σε ευάλωτη θέση και βελτίωση δεν διαφαίνεται στο άμεσο μέλλον. Οπότε τι γίνεται; Αμύνονται συνέχεια. Εκτός από εξάντληση, αυτό δημιουργεί και συνθήκες κοινωνικής έκρηξης. Οι ανισότητες που λέτε έκαναν έντονη την παρουσία τους και με την πρόσφατη πανδημία. Οπως ξέρετε, τα περισσότερα θύματα είναι μαύροι, και μάλιστα πολλοί πέθαναν αβοήθητοι. Και κάπως έτσι γυρίζουμε στα βασικά: έχει αξία ο μαύρος άνθρωπος σήμερα; Το πρώτο στοιχείο – κλειδί.

Είστε μέσα στους πενήντα καλλιτέχνες του μαύρου Κανόνα και το 2019 τιμηθήκατε με το βραβείο Τ.Σ. Ελιοτ. Ποιο συναίσθημα μένει ύστερα από τις διακρίσεις;

Πράγματι, είναι μεγάλη τιμή για μένα. Το καλό με τα βραβεία και ιδιαίτερα το Τ.Σ. Ελιοτ είναι ότι τώρα μπορεί η δουλειά μου να φτάσει σε ευρύτερα ακροατήρια. Να συνομιλήσω με κόσμο που δεν είχε ιδέα τού ποιος είμαι. Να θέσω τις ιδέες μου από ευνοϊκότερη θέση και να ασκήσω στο μέτρο του δυνατού μεγαλύτερη επιρροή.

Ποιες είναι διαχρονικά οι επιρροές σας και πότε καταλάβατε ότι γραπτά σας είχαν καλλιτεχνική αξία;

Εχω πολλές και αντίθετες επιρροές. Δεν κάνω διάκριση μεταξύ «υψηλής» και «χαμηλής» τέχνης, όσον αφορά την καταγωγή. Από το hip-hop πάω στον Αντρέι Ταρκόφσκι και από τον νταμπ ποιητή Λίντον Κουέσι Τζόνσον στον συνθέτη Χένρικ Γκουρέτσκι. Ολοι οι παραπάνω και άλλοι πολλοί ανοίγουν κανάλια μέσα μου και προσπαθώ να τους βάλω στις λέξεις μου. Αρχισα να καταλαβαίνω ότι τα κείμενά μου έχουν κάποια αξία όταν τα διάβαζαν φίλοι και έβλεπα ότι έβγαινε από τα σωθικά τους μια συγκίνηση. Αργότερα, όταν διάβαζα δημόσια την ποίησή μου, παρατηρούσα τα συναισθηματικά φορτία που εκλύονταν γύρω. Αλλά η μεγαλύτερη «πιστοποίηση» ήρθε όταν ποιητές που θαύμαζα μου είπαν κάποια στιγμή «είσαι ποιητής».

Δύο ποιήματα

Οι αγνοούμενοι
Για τα θύματα της καταστροφικής φωτιάς στον Πύργο Γκρένφελ

Λες και τα σώματά τους έγιναν ελαφρύτερα,

δέκα από όσους κάθονταν
στα μπροστινά στασίδια άρχισαν ξαφνικά να αιωρούνται,
κι ύστερα έμειναν εκεί ανάσκελα λες κι ήταν πάνω
σε κρεβάτι. Υστερα βγήκαν από το κλίτος,
σαν να τους μετέφερε ένας ιμάντας από καθαρό αέρα
αργά σαν νεκρική πομπή,
και πέρασαν πάνω από τους πιστούς, που μερικοί
ήταν πεσμένοι στα γόνατά τους και προσεύχονταν.
Μια γυναίκα, κουνώντας το σώμα της μπρος πίσω,
μουρμούριζε Κι εγώ, Κύριε
γιατί όχι εμένα, Κύριε;

Ολοι αυτοί που έτσι υψώθηκαν οδηγήθηκαν αργά, πολύ
αργά
έξω από τις γοτθικές πόρτες
και πάνω στον ουρανό, ενώ ανάμεσά τους πετούσαν
οι σπίνοι επιδέξια.

Δέκα τετράγωνα πιο κάτω,
ένας άντρας προσπαθεί να κρατήσει το πόδι
της ιπτάμενης γυναίκας του. Κάθε τόσο η δύναμή της
τον σηκώνει ελαφριά απ’ το έδαφος,
το χέρι του γλιστράει. Πέφτει
στα γόνατα με μόνο το ψηλο-
τάκουνο παπούτσι της ανάμεσα στα δάχτυλά του.
Κρύβει τα μάτια με το χέρι του, τα μισοκλείνει για να δει
καθώς ο ήλιος πίσω της τον στραβώνει.

Εκατό άνθρωποι αρχίζουν να αιωρούνται
απ’ τα παράθυρα ενός ουρανοξύστη·
κοιτάζοντάς τους από μακριά μοιάζουν με
μαύρο καπνό από μια φωτιά που φουντώνει.

Ενας πατέρας του με το παιδί του στους ώμους του·
άντρες με ανοιχτόχρωμες τζαλαμπίγιες· μια γυναίκα
με μαλλί σαν του Ελβις και βίντατζ γυαλιά,
ένα σκούρο μπλε χιτζάμπ που πλαταγίζει στον άνεμο·
ένας καλλιτέχνης μ’ ένα τουρμπάνι από μουσαμά:
ιπτάμενοι όλοι τους, οι υπερήρωες αυτοί,
αυτή η ιπτάμενη παρέλαση της πίστης,
αυτό το σμήνος των πιστών.

Ανάμεσα στα ψηλά σύννεφα, σαν μαλλιά που ανεμίζουν,
αρχίζουν σιγά σιγά να μοιάζουν με μια ξεχωριστή πόλη.
Θα μπορούσε κανείς να τους περάσει
για νεοαφιχθέντες στη Γη.
Αυτή είναι η πόλη των αγνοουμένων.
Εμείς, τώρα, η πόλη αυτών που έμειναν πίσω.

Σύντομα θα ξεκινήσει

Κάτι υπάρχει εδώ,
σε αυτή την πόλη, σε αυτούς τους δρόμους,
κάτι σκληρό και ζοφερό,
κάτι οξύ και δριμύ.
Είναι ο τρόπος που αυτός ο άντρας στέκει εκεί
έτοιμος όλη μέρα για καβγά. Είναι οι ψίθυροι
και τα συνοφρυωμένα πρόσωπα, οι επίμονες ματιές
και τα αργά νεύματα με το κεφάλι. Η ζέστη αυτή
ήταν κοντά, πολύ κοντά, υγρή
κι απ’ τον τρόμο βαριά και στην αγορά
η μπόχα των σάπιων ψαριών ήταν δυνατή
και πάνω στα φρούτα μαύρα σημάδια εμφανίζονταν.
Κι ο κόσμος έλεγε «σύντομα θα ξεκινήσει»
χωρίς να ‘χουν ιδέα για ποιο πράγμα
μιλάνε. Ακόμα κι ο τύπος με τα λιβάνια
μοιάζει ανήσυχος, λες και το ένιωθε κι αυτός.
Κανείς δεν πουλάει τίποτα, κανείς δεν αγοράζει τίποτα·
σαν ζόμπι πηγαινοέρχονται, και τ’ αυτοκίνητα πηγαίνουν
όσο πιο αργά μπορούν, σαν όλοι
κάποιο σινιάλο να περιμένουν. Κάποιοι νέοι
πάνω στα bmx τους σηκώνουν τις κουκούλες τους.
Η πόλη ολόκληρη βυθίστηκε στη σιωπή, στην ησυχία,
ένα μπουκάλι μόνο ακούγεται που σπάει σε κομμάτια.
Υστερα ξεχωρίζει η αδιόρατη μυρωδιά του καπνού
κι ο ουρανός παίρνει το χρώμα της σκόνης
και ένα ελικόπτερο, μικρό σαν μύγα,
αιωρείται πάνω από μια πληγή όλο πύον.
Κάτι υπάρχει εδώ, σε αυτούς τους δρόμους,
κάτι σκληρό και ζοφερό,
κάτι οξύ και δριμύ.
Σύντομα θα ξεκινήσει.

Roger Robinson
Ενας φορητός παράδεισος
Μτφ. Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος
Εκδ. Κείμενα, σελ. 112
Τιμή 9,64 ευρώ