Ποίηση: {LF}η γενεαλογία {LF}μιας ανάγκης

[Τα παλιά μου ρούχα] μου χτυπάνε την πόρτα

χειμώνα καιρό και ζητάνε λίγο ψωμί και ποίημα

(Γιάννης Κοντός, «Πάνω στο ίδιο θέμα»)

Υπάρχουν έννοιες τόσο πολύσημες ή ρευστές, ώστε κάθε ορισμός τους, ακόμα και κάθε χρήση τους, προδίδει περισσότερα για τον ομιλούντα και την εποχή του απ’ ό,τι για την ίδια την έννοια. Αυτό συμβαίνει σε περιπτώσεις εκφράσεων όπως «το φυσικό είναι», «ήταν δίκαιο», «έπραξε ελεύθερα», και έννοιες όπως «ευτυχία», «ηθική», «ποίηση». Η «πρωτεϊκή», όπως τη λέει ο Παλαμάς, πολυσημία του όρου «ποίηση» δεν περιορίζεται σε κειμενικά ή γλωσσικά φαινόμενα και είναι ασύγκριτα μεγαλύτερη από εκείνη του όρου «λογοτεχνία». Το γεγονός ότι η έννοια σταδιακά ξεχείλωσε και από αμφίσημη κατέληξε αμφιλεγόμενη κι ανεπανόρθωτα ασαφής, μας επιτρέπει, τουλάχιστον, ένα κοίταγμα στην ατομική ποιητική πολλών ποιητών μέσω του τρόπου διάθλασης και του επιμερισμού της έννοιας σε θεωρητικά ή περιστασιακά αυτοσχόλιά τους.

Η πιο γνωστή παρένθεση στο έργο του Ρίλκε είναι εκείνη η δριμύτατη απόφανση ή αποθάρρυνση προς τον νεαρό Κάππους, στον οποίο γράφει: «Αρκεί να αισθανθεί κανείς πως θα μπορούσε να ζήσει και χωρίς να γράφει, κι ευθύς το γράψιμο τού είναι απαγορευμένο». Το βαρύ σκηπάνι του Ρίλκε ηχεί ακόμα, μιας και την – όχι χωρίς παιδαγωγικό σκεπτικό – διατυπωμένη ετυμηγορία επαναλαμβάνουν γενιές ζηλωτών της ποιήσεως, που ρέπουν προς τη συχνή ή καθημερινή κατατριβή με το γράψιμο, συντηρώντας το κριτήριο επειδή το πληρούν. Τέτοια nulla dies sine linea-περίπτωση ήταν ο ποιητής Γιάννης Κοντός: γράφοντας ο ίδιος καθημερινά όταν σηκωνόταν, συνήθιζε να επάγει συνολικά πως η ποίηση «είναι τρόπος ζωής», «είναι ανάγκη». «Εάν [ο επίδοξος ποιητής] βεβαιωθεί ότι θα είναι τρόπος ζωής του το γράψιμο, ότι δεν θα μπορεί να κοιμηθεί χωρίς αυτό, να συνεχίσει». Η μάλλον ακούσια παράφραση του Ρίλκε μοιάζει εδώ επηρεασμένη από τον μεταφορικό ορισμό του Σαραντάρη: «Ποίηση είναι εκείνος ο εαυτός μας που δεν κοιμάται ποτέ» – που ενέπνευσε στον Κοντό μερικά αλληγορικά ποιήματα, π.χ. «Το φαρμακείο» («Χρόνια διανυκτερεύω. Εχω να κοιμηθώ χιλιάδες ώρες»).

Το ζήτημα είναι πώς φτάνει κανείς σε μια τόσο σκληροπυρηνική αξίωση, αν όχι και περιχαράκωση, της ποίησης: «Αν κάποιος μπορεί να ζήσει χωρίς να γράφει, τότε δεν είναι ποιητής, είναι απλά ένα πέρασμα, θα του περάσει», ήταν η άτεγκτη διάγνωση του Κοντού.

Οι απόψεις ακόμα και των ίδιων των δημιουργών για την τέχνη τους προκύπτουν κατά κανόνα από μετασχηματισμούς παλαιότερων θέσεων: κάθε αισθητική πρωτοπορία με την προγραμματική ή υπόρρητη κανονιστική αξίωση, γίνεται σταδιακά περιγραφικός απολογισμός της μετακίνησης που επέφερε. Ετσι παρατηρείται μια γενεαλογία ανάδειξης και σταδιακής μετάλλαξης αισθητικών θέσεων. Στους βασικούς στόχους της Ιστορίας κάθε τέχνης θα έπρεπε να είναι η ορατοποίηση τέτοιων σταδιακών ζυμώσεων: ars non facit saltus.

Πώς μπορεί να εξηγηθεί καταγωγικά η αντίληψη για την ποίηση ως ανάγκη; Προφανώς προκύπτει από μια ψυχολογική λειτουργία της για τον γράφοντα (που πρεσβεύει τη θέση αυτή), το γράψιμο πρέπει δηλαδή να τον αφορά εμφαντικά. «Για μένα η ποίηση δεν ήταν σκοπός, ήταν πάθος», απολογίζει ο Πόε, ομοίως πιο πριν ο Μπάιρον. Η απλή ικανοποίηση των αισθητικών ή δημιουργικών τάσεων («το μιμείσθαι σύμφυτον») του ανθρώπου μάλλον δεν επαρκεί για μια τέτοια ανάγκη – άλλωστε η διάσταση του απαραίτητου συνδέεται πρωτίστως με την ποίηση, όχι με τα άλλα γένη, την πεζογραφία ή τη συγγραφή θεατρικών. Μπορούμε λοιπόν με σχετική ασφάλεια να υποθέσουμε ότι το κομβικό στοιχείο είναι η προσωπική έκφραση, δηλαδή η γραφή ως (έντεχνη) κατάθεση του ίδιου του δημιουργού. Την εκφραστική και εξομολογητική χειρονομία ως ανάγκη ή εξάρτηση, μπορεί βέβαια να την επιφέρει σταδιακά η συνήθεια, πρέπει όμως πρώτα να υπάρχει η αισθητική δυνατότητα για μια τέτοια υποκειμενική χρήση τής εκάστοτε τέχνης. Εν προκειμένω, η ποίηση πρέπει πρώτα να παρέχει τη δυνατότητα για άμεση εκφραστική κατάθεση του γράφοντος, και μετά η λειτουργία της αυτή μπορεί να αποβεί ανάγκη ή να ικανοποιήσει μια προϋπάρχουσα.

Δημιουργός=γραφή

Με άλλα λόγια, πρέπει να αναζητήσουμε τη «στιγμή» που η εικόνα μας για την ποίηση μετατοπίζεται σε τέτοιο βαθμό, ώστε επιτρέπει ή αξιώνει και θεωρητικά από τον ποιητή τη διοχέτευση της δημιουργικής ενέργειας (στην έντεχνη πάντα, δηλαδή ανοικειωμένη, αλλά αυθεντική) έκφραση του ψυχισμού του, όπου κρυφό ή φανερό θέμα και αντικείμενο του έργου γίνεται πλέον το υποκείμενο που το παράγει. Μόνο επ’ αυτής της βάσης μπορεί π.χ. ο Κοντός να σχολιάσει ότι η καλύτερη απόδειξη για την ψυχή είναι η ποίηση (που ήδη για τον Βολταίρο είναι «η μουσική της ψυχής» και για τον Ρεβερντί «το αληθινό δράμα της ψυχής»). Και πίστευε όντως στην αδιαμεσολάβητα πρωτοπρόσωπη κατάθεση του έργου, στο ότι δεν υπάρχει διάσταση μεταξύ δημιουργού και γραφής: «Με τα γραπτά του προσπαθεί να ερμηνεύσει πρωτίστως τον εαυτό του».

Οι ρίζες της θέσης αυτής βρίσκονται στην αρχαιότητα. Ο Αριστοτέλης απαριθμεί τρεις «διαφορές» για τη διάκριση ποικίλων ειδών: η πρωτοπρόσωπη αφήγηση είναι μία από αυτές. Η αναδιατύπωσή της, όμως, όχι ως κριτήριο αφηγηματικού τρόπου, αλλά ως αμιγώς περιεχομενικό κριτήριο, και δη αποκλειστικό, είναι προ-Ρομαντική. Η αλλαγή οπτικής επικρατεί σταδιακά από τα μέσα του 18ου αιώνα και, ως προσωπική ψυχική κατάθεση του γράφοντος, γίνεται συνώνυμη της ποίησης. Στον ελλαδικό χώρο μονοπωλεί ακόμα την ποιητική πρόσληψη, και εν μέρει την περιορίζει, γιατί δυσχεραίνει την αντίληψη ρόλων ή του ποιητικού εγώ ως αφηγητή, και υπονομεύει τον πειραματικό ή ειρωνικό χαρακτήρα πολλών διατυπώσεων, που έτσι αποδίδονται πάντα ως απόψεις – μαζί με το σχετικό βίωμα – στον ίδιο τον γράφοντα.

Οι γερμανοί Ιδεαλιστές και Ρομαντικοί δεν είναι οι πρώτοι που την εισάγουν και τη σχολιάζουν θεωρητικά – προηγούνται π.χ. οι Μπατό, Μόζες Μέντελσον, Χέρντερ -, αλλά είναι αυτοί που την περιβάλλουν με το κύρος της χλαμύδας του φιλοσόφου: «Η ποιητική τέχνη είναι η κατεξοχήν σφαίρα της αυτοπαρατήρησης και της αυτοσυνειδησίας», εξηγεί ο Σέλινγκ (την ίδια χρονιά με το «ξεχείλισμα ισχυρών συναισθημάτων» του Γουόρντσγουορθ), καταφάσκοντας τον ήδη γνωστό ορισμό του ρομαντικού Σλέγκελ, που θα κατακυρώσει οριστικά στο σύστημά του ο Εγελος: Ποίηση είναι το «υποκειμενικό γένος» της λογοτεχνίας, σε αντίθεση με την πεζογραφία που είναι το «αντικειμενικό γένος».

Ο διλεκτικός και διαλεκτικός αυτός ορισμός της ποίησης από τον Σλέγκελ ως «subjektive Poesie», κομψός και ολωσδιόλου αφανής, δομημένος αριστοτελικά per genus et differentiam, φιλολογικά και συγγραφικά είχε τεράστιες συνέπειες. Γιατί εκτρέποντας άπαξ διά παντός τη διάκριση των γενών από τη μορφική ιδιαιτερότητα στην περιεχομενική, έδινε τη χαριστική βολή σε κάθε λογής κανονιστικές ποιητικές. Ο ποιητής, απελεύθερος, μπορούσε πλέον να οργιάσει μορφικά έπειτα από σχεδόν είκοσι έναν αιώνες λυρικού αριστοτελισμού, γράφοντας οτιδήποτε με οποιονδήποτε τρόπο – εξ ου και η έννοια του «ελεύθερου στίχου» -, αρκεί να ανοιγόταν συναισθηματικά, χωρίς να υπονομεύει την (όχι πια περιγράψιμη) αισθητική αξίωση αρτιότητας. Ο Σέλινγκ εξηγεί την αλλαγή παραδείγματος: «Αυτό που εκφράζεται δεν είναι κάποια μορφή, αλλά μονάχα ένας ψυχισμός, όχι κάποιο αντικείμενο, αλλά μονάχα μια διάθεση» – ομοίως και τελεσίδικα πια στον Εγελο «ο εσωτερικός κόσμος». Η ένταση και έκταση των μετασεισμικών δονήσεων αυτής της θεωρητικής ομοβροντίας φάνηκαν πρακτικά μερικές δεκαετίες αργότερα, όταν εμφανίστηκε ο Ρεμπό (κι οι γάλλοι μοντερνιστές).

Το «μονήρες εγώ»

Ας τονιστεί ξανά: Η μακροπρόθεσμη επίδραση τέτοιων θεωρητικών θέσεων στη συγγραφική πρακτική δεν μπορεί να υπερτιμηθεί. Είχαν μεν ξεκάθαρα περιγραφική και όχι κανονιστική πρόθεση, δηλαδή απολόγιζαν μια συγγραφική πραγματικότητα που θεωρούσαν ήδη υπαρκτή και παρατηρήσιμη, και δεν διεκδικούσαν επ’ ουδενί μια τεκτονική μετακίνηση των πλακών της αισθητικής ή των συγγραφικών συνηθειών· οι Ρομαντικοί και Ιδεαλιστικοί ορισμοί όμως, η σκυταλοδρομία ετυμηγοριών που διατράνωναν και μετεξέλισσαν την αρχική διάγνωση του Μπατό («Ποίηση είναι η απόδοση της παροντικής κατάστασης της ψυχής, του αισθήματός της»), δεν άλλαξαν απλώς την οπτική μας στην ποίηση και τον τρόπο πρόσληψης, ερμηνείας και αξιολόγησής της. Μετέβαλαν, ίσως αμετάκλητα, την ίδια τη δημιουργική χειρονομία, τη λειτουργία της ποίησης ακόμα και για τους δημιουργούς: μετακίνησαν προς τα μέσα το σημείο φυγής του πρωτοκειμενικού και φαινομενικού θέματος. Σε αυτή την παράδοση κάθε ποίημα αποτελεί εν τέλει αλληγορία. Μια έμμεση αποτύπωση δηλαδή, αυτού που ο Εμπειρίκος ονόμασε «ενδοχώρα» – όπως πριν από αυτόν ο Νοβάλις κι ο Εγελος («Innenwelt»). Η Φιλοσοφία της ζωής και οι Συμβολιστές θα αντικαταστήσουν τον «ενδόκοσμο» και το «συναίσθημα» με το «βίωμα», οι Υπερρεαλιστές με το «ασυνείδητο», και θα ακολουθήσουν αναδιατυπώσεις και παραλλαγές στους λογής νεορομαντικούς και τη Νέα Υποκειμενικότητα. Θέμα και αποκλειστικό ενδιαφέρον του ποιητή είναι το «μονήρες εγώ», απηχεί υπερακοντίζοντας σε ζήλο ο Γκίντερ Αϊχ.

Αναφέρω κάτι τελευταίο: Στην ιστορία του «πρωτεϊκού» γένους διατυπώθηκε πολλαπλά και η θέση ότι η ποίηση είναι ζωτική ανάγκη για τον καθένα μας ως προσλαμβάνοντα. Ετσι συμπεραίνουν ανθρωπολογικά οι Μποντλέρ, Γουίλιαμ Κάρλος Γουίλιαμς, Νερούδα και άλλοι μέχρι σήμερα, π.χ. ο Γιαν Βάγκνερ. Τι μελαγχολία θα πρέπει να νιώθει ο Κάππους των ημερών μας, που ξεκινάει την κακοτράχαλη ανηφόρα της ποίησης με τον οίστρο τέτοιων επαγγελιών, όταν συζητά με βιβλιοπώλες τη ρήση των συναδέλφων, για να διαπιστώσει πως κι αυτό ήταν μία ακόμα ευρηματική, ομολογουμένως ευφάνταστη μεταφορά τους.

Ο Α. Μάινας είναι ποιητής. Η πιο πρόσφατη συλλογή του είναι «Ο διαμελισμός του Αδάμ» (Ελβετία, 2018). Αυτή την περίοδο ετοιμάζει μία έκδοση για την ποίηση του Γιάννη Κοντού, ανάθεση του Ιδρύματος Τάκη Σινόπουλου