Κυνηγώντας {LF}την «είδηση» {LF}από τον Γκέμπελς

Tο διάστημα πριν από την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία υπήρχαν πάνω από 200 διαπιστευμένοι δημοσιογράφοι στη Γερμανία. Τι έκαναν αυτοί μέχρι την άνοδο των Ναζί στην εξουσία και κυρίως μετά; Προειδοποίησαν την ανθρωπότητα για την καταστροφή που ερχόταν; Δυστυχώς, σύμφωνα με τον γαλλοεβραίο δημοσιογράφο και κριτικό των ΜΜΕ Ντανιέλ Σνεντερμάν που απολύθηκε δύο φορές, την πρώτη από τη «Le Monde» και τη δεύτερη από την κρατική τηλεόραση, αν και υπήρχαν φωτεινές εξαιρέσεις, οι περισσότεροι ανταποκριτές παρέλυσαν μπροστά στο «απίστευτο» και «ανείπωτο» που πραγματοποιούνταν μπροστά στα μάτια τους. Λίγοι τόλμησαν να ρωτήσουν καθαρά τους Ναζί, όπως ο αστός συγγραφέας και ακαδημαϊκός Ζορζ Ντιαμέλ που ρωτούσε σε άρθρο του στις 23 Ιουνίου 1938 στη «Le Figaro»: «Τι θέλετε να κάνετε με τους Εβραίους;».

Κι όμως όλα «ήταν φανερά από τις πρώτες μέρες, για όποιον ήξερε απλώς να κοιτάζει» (σ. 183). Υπήρχαν πολλά πράγματα που έπρεπε να ειπωθούν και δεν ειπώθηκαν και ό,τι ειπώθηκε καταχωνιάστηκε στις μέσα σελίδες. Πολλοί ζούσαν σ’ ένα κλίμα προσδοκίας πως το φίδι θα ηττηθεί ή θα γίνει μετριοπαθές αν ανέλθει στην εξουσία. Και μετά όμως, που το φίδι άρχισε να δηλητηριάζει τα θύματά του, δεν άλλαξαν πολλά. Στους προ της ανόδου ξυλοδαρμούς και δολοφονίες προστέθηκαν οι εκτοπίσεις, τα βασανιστήρια, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, η ναζιστικοποίηση του πολιτικού συστήματος, της δικαιοσύνης, της ίδιας της κοινωνίας, αλλά ο Τύπος εξακολουθούσε να καταχωνιάζει όλα αυτά στις μέσα σελίδες. Σε μονόστηλα πολλές φορές. Διαβάζοντας αυτό το συγκλονιστικό βιβλίο, γραμμένο να κυλάει σαν μυθιστόρημα τρόμου, θεωρείς πως θα ήταν καλύτερο να ήταν φιλοναζί αυτοί οι ανταποκριτές παρά ανέμελοι, αδρανείς, υστερόβουλοι και καλοπερασάκηδες, όπως τους περιγράφει ο συνάδελφός τους.

Ο συγγραφέας ξεκινά με το περιστατικό του «Σεντ Λούις». Αυτό ήταν ένα υπερωκεάνιο με περίπου 907 γερμανούς και αυστριακούς Εβραίους που στα τέλη Μαΐου του 1939 έφτασαν στις ακτές των ΗΠΑ. Με συνοπτικές διαδικασίες τούς «ξαπόστειλαν» στην Κούβα και τον Ιούνιο επέστρεψαν σε χώρες της Ευρώπης (Ολλανδία, Γαλλία, Βέλγιο). 254 εξ αυτών βρήκαν τον θάνατο όταν οι Ναζί τούς ξαναβρήκαν στις κατακτημένες χώρες. Λίγες εφημερίδες και ελάχιστοι αρθρογράφοι πίεσαν για να γίνουν δεκτοί στις ΗΠΑ. Ο λόγος; Μα φυσικά υπερέβαιναν τις ποσοστώσεις που είχαν θεσπίσει οι ΗΠΑ από το 1924 για τον αριθμό μεταναστών ανά χώρα. Η Γερμανία και η Αυστρία είχαν εκπληρώσει το «πλάνο» τους. Παρά το ότι τότε ήταν όλα γνωστά – είχε γίνει το μποϊκοτάζ των εβραϊκών καταστημάτων το 1933, είχε αρχίσει η δήμευση των περιουσιών τους, είχαν ψηφιστεί οι νόμοι της Νυρεμβέργης που στερούσαν από τους Εβραίους τη γερμανική ιθαγένεια, είχε πραγματοποιηθεί στις 9 Νοεμβρίου 1938 η Νύχτα των Κρυστάλλων -, υποβαθμίστηκε η σημασία τους. Μήπως υποβαθμίστηκε και το γεγονός πως οι «ικέτες» ήταν Εβραίοι; Τι έφταιξε γι’ αυτό;

Η απάντηση είναι πολυπαραγοντική και διαφορετική στις εκάστοτε περιπτώσεις. Για παράδειγμα, οι «New York Times» («NYT») του αμερικανοεβραίου ιδιοκτήτη τους Αρθουρ Σουλτσμπέργκερ «κρύφθηκαν» πίσω από τις ποσοστώσεις, αλλά κατ’ ουσία ο ιδιοκτήτης τους ήθελε να αποφύγει τη «μομφή» πως υπερασπίζεται τους ομοθρήσκους του εις βάρος της αμεροληψίας και της αντικειμενικότητας. Οι Εβραίοι δεν έπρεπε ούτε να καταδικάζονται ούτε όμως να διασώζονται, επειδή ήταν Εβραίοι. Ισα μέτρα και ίσα σταθμά να σου πετύχει!

Ο ρόλος των ιδιοκτητών Τύπου που ήθελαν πάση θυσία να διατηρήσουν τη θέση τους στη Γερμανία – πολλοί εξ αυτών επισκέφτηκαν τη ναζιστική Γερμανία – είναι σημαντικός πυλώνας στην τύφλωση που κυριάρχησε απέναντι στον Χίτλερ και τους Ναζί. Ο συγγραφέας στέκεται ιδιαίτερα στο ότι οι διώξεις των Γερμανοεβραίων δεν συγκίνησαν την πλειονότητα των ξένων ανταποκριτών, ενώ όπου υπήρχαν καταγγελίες, αυτές αλλοιώθηκαν ή λογοκρίθηκαν από τους εκδότες και εργοδότες τους. Τα πράγματα όσον αφορά τον γαλλικό Τύπο ήταν ακόμη χειρότερα. Λίγο καλύτερα όσον αφορά τον βρετανικό. Μερικές φορές οι δημοσιογράφοι αποσιωπούσαν πληροφορίες κατ’ απαίτηση των πρεσβειών τους. Ετσι κι αλλιώς οι περισσότερες ανταποκρίσεις για την κατάσταση των Εβραίων διανθίζονται με «νότες αισιοδοξίας», αφού τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι και χειρότερα. Για παράδειγμα, οι «ΝΥΤ», πάλι, έγραφαν ανωνύμως ότι η απαγόρευση εξόδου των Εβραίων από τα σπίτια τους μετά τις οκτώ το βράδυ «είναι λιγότερο σκληρό απ’ ό,τι φαίνεται», αφού ήδη δεν μπορούσαν να βγουν και να πάνε θέατρο ή σε συναυλίες. Ο μαχητικός δημοσιογράφος δυσκολεύεται να πιστέψει πως κάποιος δημοσιογράφος έγραψε ελεύθερα κάτι τέτοιο. Κατά τον συγγραφέα, μόνο η στρατευμένη δημοσιογραφία του κομμουνιστικού Τύπου δεν πρέπει να κοκκινίζει για τη στάση έναντι των Ναζί. Για τη στάση της όμως έναντι των μπολσεβίκων και του σταλινισμού;

Οι επικριτές

Βεβαίως ο Σνεντερμάν αναφέρεται εκτενώς και στον ρόλο του Εντγκαρ Μάουρερ της «Chicago Daily News», προέδρου της Ενωσης Ανταποκριτών Ξένου Τύπου, ο οποίος μαζί με την Αμερικανίδα Ντόροθι Τόμσον, τον Βρετανό Φίλιπ Πέμπροκ Στίβενς, τους Γάλλους Ντανιέλ Γκερέν και Ζοσέφ Κεσέλ και λίγους ακόμη κατήγγειλαν από την αρχή τους Ναζί. Ο Μάουρερ μάλιστα χαρακτηρίστηκε από την πρεσβεία των ΗΠΑ ως εμμονικός. Οι Ναζί δεν τον άντεξαν και αφού δεν τον δολοφόνησαν, τον απέλασαν το 1933. Το ίδιο έκαναν και με την Τόμσον το επόμενο έτος. Ο αντικαταστάτης του Μάουρερ στη θέση του προέδρου της Ενωσης, παλιά καραβάνα στη Γερμανία, ο Λιούις Λόχνερ, παρουσιάζεται με μαύρα χρώματα. Οχι γιατί υποστήριζε τους Ναζί, αλλά γιατί ο φιλειρηνισμός του τον εμπόδιζε να κατανοήσει ότι η τρομοκρατία και ο αντισημιτισμός δεν είναι κάποια στοιχεία του ναζισμού, αλλά η δομική του πλευρά. Ο συγγραφέας παρουσιάζει τον Λόχνερ ως διακριτικό, διαλλακτικό, υποχωρητικό, ως κάποιον που πίστευε ότι υπάρχουν «μετριοπαθείς» Ναζί. Τον αδικεί όμως κατάφωρα όταν, ενώ τονίζει πως αυτός ήταν πολεμικός ανταποκριτής στην πλευρά των Ναζί μετά το 1939, δεν αναφέρει ότι εκεί συνελήφθη λόγω των ανταποκρίσεών του και οι Ναζί τον αντάλλαξαν με δικούς τους.

Εκπληκτική είναι η περιγραφή της ατμόσφαιρας στην ταβέρνα, στο περιβόητο Stammtisch, όπου χαλαρά και σε «όμορφη παρέα» με τους Ναζί οι ξένοι ανταποκριτές αφενός επιμένουν για τις μη πολεμικές διαθέσεις του Χίτλερ και αφετέρου αγωνιούν για την είδηση που θα τους δώσουν – αν είναι συνεργάσιμοι – τα ιερά τέρατα των Ναζί Γκέμπελς και Γκέρινγκ. Στο Stammtisch βρίσκεται το κλειδί του μυστηρίου, το μυστικό της αίσθησης μεγαλείου τού να βρίσκεσαι «στο κέντρο των εξελίξεων». Ούτε όμως και η αμερικανική πρεσβεία, παρά τις προειδοποιήσεις του προξένου της, κατάλαβε τι ερχόταν. Μέχρι τελευταία στιγμή εκεί θεωρούσαν πως ο Χίτλερ ή θα ανατραπεί ή θα γίνει μετριοπαθής. Εκεί ωστόσο όπου αποκαλύπτει τη μεγάλη ντροπή είναι όταν περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο οι Ναζί «ξεναγούσαν» τους ανταποκριτές στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και το πώς αυτοί δέχονταν ό,τι τους «σέρβιραν» οι Ναζί και οι τρομοκρατημένοι κρατούμενοι. Με γλαφυρό τρόπο υποστηρίζει πως το θέμα των συνθηκών ζωής στα στρατόπεδα αντιμετωπιζόταν σαν τις συζητήσεις που γίνονται σήμερα για τα προβλήματα της κλιματικής αλλαγής. Ονειδος για τη δημοσιογραφία αποτελούν και οι όποιες συνεντεύξεις με τον Χίτλερ.

Τα πυρά τού, με τα δικά του λόγια, «εμμονικού» δημοσιογράφου δεν γλιτώνουν ούτε και εβραίοι διανοούμενοι, όπως ο νεαρός Ρεϊμόν Αρόν που υποστήριζε το εξωφρενικό, ότι «οι Εβραίοι δεν φέρθηκαν συνετά. Ξεχώριζαν υπερβολικά». Εδώ το βασικό ναζιστικό και αντισημιτικό επιχείρημα για την «εβραϊκή υπερεκπροσώπηση» στους θεσμούς των ελίτ γίνεται στο στόμα ενός γαλλοεβραίου διανοουμένου και φιλοσόφου εξήγηση για τη ναζιστική βία. Ενώ και έτερος Εβραίος, ο σοσιαλιστής πολιτικός Λεόν Μπλουμ, θεωρούσε πως ο Χίτλερ ήταν πιο εύκολος να χειραγωγηθεί από τη γερμανική Ακροδεξιά. Ολοι αυτοί εντελώς λανθασμένα πίστευαν πως ο Χίτλερ έπαιζε ένα παιχνίδι ρόλων και αντιπερισπασμών. Απέτυχαν έτσι να δώσουν φωνή στα θύματα. Κάτι που γι’ αυτόν είναι ο διαχρονικός ρόλος της δημοσιογραφίας που πρέπει να είναι εμμονική με την αλήθεια.

Το βιβλίο με αφορμή αυτή τη στάση κάνει προβολές στο φαινόμενο Τραμπ, στις σημερινές απειλές του αυταρχισμού κατά της δημοκρατίας και της ελευθεροτυπίας. Κινηματογραφική γραφή που σε κρατά αιχμάλωτό της μέχρι την τελευταία σελίδα, χωρίς βεβαίως να παραλείψουμε πως μερικές φορές είναι υπερβολικός έναντι των συναδέλφων του που ζούσαν μέσα στη σπηλιά του τέρατος, ενώ αποσιωπά και την άλλη πλευρά του «ανείπωτου». Τη δημοσιογραφία που ενώ «δεν πρέπει να κοκκινίζει», επειδή δεν αποσιώπησε τα εγκλήματα των Ναζί, πρέπει να αισχύνεται που δεν μίλησε για την κατάργηση της Συντακτικής Συνέλευσης το 1918 στη Ρωσία, για τον λιμό της Ουκρανίας το 1932, για τις δίκες της Μόσχας το 1936 και τα εγκλήματα των μπολσεβίκων και του Στάλιν συνεχώς. Χωρίς βεβαίως σε καμία περίπτωση να αποδέχομαι την ανόητη και πολιτικώς επικίνδυνη θεωρία της ταύτισης των πηγών του ναζισμού και του κομμουνισμού. Ανεξαρτήτως αυτών των ενστάσεων, το βιβλίο είναι συγκλονιστικό. Αξιοδιάβαστο. Η μετάφραση, και μόνο που την υπογράφει ο Γιώργος Καράμπελας, αποτελεί εγγύηση για την ποιότητά του.

Ντανιέλ Σνεντερμάν
Βερολίνο, 1933
Η στάση του διεθνούς
Τύπου μπροστά στον Χίτλερ
Μτφ. Γιώργος Καράμπελας
Πόλις, 2020, σ. 439
Τιμή 22 ευρώ