Το ευρωπαϊκό πρόσωπο της Πόλης

Είναι ένας συμβολισμός αντίστροφος σε σχέση με την πρόσφατη μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί, όπως σημειώνει η ιστορικός Αρχιτεκτονικής Ελένη Φεσσά-Εμμανουήλ. Η περιοδεύουσα έκθεση «Ρωμιοί αρχιτέκτονες της Πόλης στην περίοδο του εκδυτικισμού», πριν από δέκα χρόνια, ήταν εμπνευσμένη από το πολυεθνικό παρελθόν της Κωνσταντινούπολης. Στο ομότιτλο βιβλίο που κυκλοφορεί πλέον – με κείμενα στα ελληνικά, τουρκικά και αγγλικά – παρουσιάζεται το έργο των αρχιτεκτόνων της ελληνορθόδοξης κοινότητας. Πολλά από τα κτίρια άλλωστε κατοικούνται μέχρι σήμερα ή άλλαξαν επιτυχώς χρήση, ενώ αρκετά έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα μνημεία, γράφει η ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών (ολόκληρο το άρθρο στη διαδικτυακή εφημερίδα για την επιστήμη της Ιστορίας:  http://clioturbata.com/απόψεις).

Το περιβάλλον μέσα στο οποίο ανθεί η ελληνική αρχιτεκτονική είναι οι μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία υπό την πίεση των Μεγάλων Δυνάμεων και παραχώρησαν πολλά δικαιώματα στις μη μουσουλμανικές εθνότητες.  Ξεκίνησαν το 1839 με το αυτοκρατορικό φιρμάνι Χάττ-ι Σερίφ του Γκιούλχανε, συμπληρώθηκαν το 1856 με το Χάττ-ι Χουμαγιούν και ολοκληρώθηκαν με την ανακήρυξη του πρώτου Συντάγματος του 1876. «Οι μεταρρυθμίσεις αυτές στους τομείς της διοίκησης, της δικαιοσύνης, της παιδείας και της οικονομίας διευκόλυναν, μεταξύ άλλων, τη διάδοση των νέων τεχνοτροπιών και κατασκευαστικών μεθόδων της Δύσης, που ήταν άγνωστες στην οθωμανική αρχιτεκτονική. Ετσι, άρχισαν να εμφανίζονται οι ευρωπαίοι αρχιτέκτονες με σκοπό την κατασκευή των πρεσβειών των χωρών τους, πολλοί από τους οποίους θα παραμείνουν στην Πόλη. Ακολουθούν οι αρχιτέκτονες οθωμανικής υπηκοότητας, όπως Λεβαντίνοι, Ελληνες και Αρμένιοι, που είχαν κατά κανόνα επαφές με την Ευρώπη και γνώριζαν καλά ξένες γλώσσες» σημειώνει η Φεσσά-Εμμανουήλ. Ενας από τους λόγους της κυριαρχίας των ξένων αρχιτεκτόνων ήταν το γεγονός ότι οι νεαροί μουσουλμάνοι προτιμούσαν να γίνουν στρατιωτικοί, δημόσιοι υπάλληλοι ή θεολόγοι.

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ. Μερικά από τα εμβληματικά έργα, που προβλήθηκαν και στην έκθεση, φέρουν την υπογραφή διακεκριμένων αρχιτεκτόνων, λιγότερο ή περισσότερο γνωστών και στην Ελλάδα. Το αρχικό και σήμερα κατεδαφισμένο κτίριο του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου (έτος ίδρυσης 1861) ήταν έργο του Λύσανδρου Καυταντζόγλου (Θεσσαλονίκη 1811 – Αθήνα 1885), ηγετικής φυσιογνωμίας της ελληνικής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα. Η Πατριαρχική Μεγάλη του Γένους Σχολή (1880-1882) ανεγέρθηκε με σχέδια του γερμανοσπουδασμένου αρχιτέκτονα Κωνσταντίνου Δημάδη (;-1901), καταγόμενου πιθανώς από τον Λαύκο του Πηλίου. Αλλα σημαντικά έργα του είναι: το Zωγράφειο Παρθεναγωγείο, μετέπειτα Aστική Σχολή Nεοχωρίου στον Bόσπορο (1872), και το θέρετρο Tριανταφυλλίδη στην Πρίγκηπο. Τη σφραγίδα του στο κέντρο του Γαλατά θα αφήσει με την εμβληματική Τράπεζα Αθηνών (Minerva Han, 1911-1913) ο Βασίλειος Κουρεμένος (Βουλιαράτες 1875 – Αθήνα 1957), διπλωματούχος αρχιτέκτων της Ecole des beaux-arts του Παρισιού και ακαδημαϊκός. Αξιόλογα κτίρια έχουν την υπογραφή αποφοίτων της Σχολής Ωραίων Τεχνών της Κωνσταντινούπολης, όπως ο Περικλής Φωτιάδης (Κωνσταντινούπολη 1859 – Αθήνα 1960), αρχιτέκτων της Πατριαρχικής Θεολογικής Σχολής Χάλκης (1894-1896), του Ζωγραφείου Γυμνασίου (1890-1893) και τμημάτων του ρωμαίικου Νοσοκομείου Βαλουκλί, οι αρχιτέκτονες της πολυκατοικίας Frej (1905-1906) στην πλατεία Sishane Κωνσταντίνος Κυριακίδης (Κωνσταντινούπολη 1881 – Αθήνα 1942) και Αλέξανδρος Γενίντουνια, καθώς και ο Αχιλλέας Μανούσος, αρχιτέκτων των ξενοδοχείων Grand Hôtel de Londres και Bristol, στο Τεπέμπασι.

Ο εκσυγχρονισμός που επήλθε πραγματοποιήθηκε υπό την επήρεια των νέων ρευμάτων της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής στα τέλη του 19ου αιώνα: του νεοκλασικισμού, του ιστορισμού, του εκλεκτικισμού, της art nouveau (Jugendstil / Arte Nuova) και της art déco. Στη διαδικασία εξευρωπαϊσμού της Κωνσταντινούπολης, η οποία έλαβε χώρα σε μια από τις πιο πολυτάραχες περιόδους της παγκόσμιας ιστορίας, ο ρόλος των ξένων καλφάδων και αρχιτεκτόνων – Ρωμιών και Λεβαντίνων – θεωρείται πλέον καθοριστικός.

Την ιδέα για την έκθεση, που εγκαινιάστηκε στις 22 Νοεμβρίου 2010, στο Πανεπιστήμιο Καλών Τεχνών Μιμάρ Σινάν (Mimar Sinan Güzel Sanatlar üniversitesi), παρουσία του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, είχε ο ομογενής Λάκης Βίγκας, ο πατέρας του οποίου ήταν αρχιτέκτων.

Η επιλογή του χώρου είχε συμβολική σημασία: από αυτό το ιστορικό Πανεπιστήμιο αποφοίτησε η πλειονότητα των ρωμιών αρχιτεκτόνων, όταν το ίδρυμα λειτουργούσε ως Σχολή Βιομηχάνων Τεχνών (Sanayi-i Nefise) και αργότερα ως Ακαδημία Ωραίων Τεχνών (Güzel Sanatlar Akademisi). Στην έκθεση, που πραγματοποιήθηκε από τον Σύνδεσμο Αποφοίτων Ζωγραφείου με τη συνδρομή ελλήνων και τούρκων επιστημόνων και τις χορηγίες του Οργανισμού «Istanbul 2010 – Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης» και του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννου Σ. Λάτση, τιμήθηκαν συνολικά 105 ρωμιοί καλφάδες και αρχιτέκτονες. Επιμελητής ήταν ο ερευνητής του έργου των ρωμιών και αρμενίων αρχιτεκτόνων της Πόλης δρ Hasan Kurayazici, ο οποίος ανέλαβε και την επιστημονική επιμέλεια του βιβλίου μαζί με την δρα Εύα Αλεξάνδρου-Σαρλάκ, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Ισίκ.

Πολύτιμη υπήρξε η συμβολή των μελών της επιτροπής του προγράμματος: του δρα αρχιτέκτονα Σάββα Τσιλένη από το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών και της δρος αρχιτέκτονος και λέκτορος του Πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης Μαρίκας Παντελάρα, της διεθνολόγου Μαρίνας Δρυμαλίτου, του προέδρου του Συνδέσμου Αποφοίτων Ζωγραφείου Αρη Τσόκωνα και του καθηγητή Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Κώστα Γαβρόγλου.

ΤΟ ΛΕΥΚΩΜΑ. Με την έκδοση «Οι Ρωμιοί αρχιτέκτονες της Πόλης στην περίοδο του εκδυτικισμού» αξιοποιήθηκε ένα μικρό μέρος των στοιχείων που έφεραν στο φως οι πολυετείς έρευνες και δημοσιεύσεις του Hasan Kurayazici και του Σάββα Τσιλένη, το βιβλίο του καθηγητή Βασίλη Κολώνα «Ελληνες αρχιτέκτονες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία», αλλά και το ερευνητικό έργο των συγγραφέων του συλλογικού τόμου. Το λεύκωμα περιλαμβάνει εισαγωγικό κείμενο του Λάκη Βίγκα, πρόλογο του επιστημονικού επιμελητή της έκδοσης Hasan Kurayazici, δρα αρχιτέκτονα και διδάσκοντα στο Πανεπιστήμιο Μπαχτσέσεχιρ, και 13 άρθρα ελλήνων και τούρκων ειδικών. Πρόκειται για τους: Βαγγέλη Κεχριώτη (επίκουρος καθηγητής Πανεπιστημίου του Μπογάζιτσι), Κ. Γαβρόγλου και Εφη Κάννερ (καθηγητής ΜΙΘΕ και λέκτωρ ΕΚΠΑ, αντιστοίχως), Ayse Ozdil (ιστορικός στο Μπογάζιτσι), Pinar Erkan (δρ αρχιτέκτονας μηχανικός και λέκτωρ), Σ. Τσιλένη, Ugur Tanyeli (καθηγητής Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών στο Πανεπιστήμιο Γιλδίζ), Εύα Αλεξάνδρου Σαρλάκ, Β. Κολώνα, Ahmet Ersoy (αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μπογάζιτσι), Ελένη Φεσσά-Εμμανουήλ, Λίλα Θεοδωρίδου-Σωτηρίου (καθηγήτρια ΤΕΙ Σερρών), Βίλμα Χαστάογλου Μαρτινίδη (καθηγήτρια Τμήματος Αρχιτεκτόνων της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης), Στέλιο Ροΐδη (αρχιτέκτων μηχανικός στο Πολυτεχνείο Κωνσταντινουπόλεως).