Αρχαίο θέατρο Σμύρνης: μια «νέα Εφεσος»

Την ώρα που η Ελλάδα ετοιμάζεται να γιορτάσει εν μέσω κορωνοϊού τα 200 χρόνια της ανεξαρτησίας της, η Τουρκία όχι απλώς έχει βάλει τις μηχανές στο φουλ για να προετοιμάσει τους δικούς της εορτασμούς για την 100ή επέτειο από την ίδρυση του σύγχρονου τουρκικού κράτους το 2023, αλλά επιστρατεύει και την ένταξη μνημείων της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής στον σχεδιασμό των εορτασμών της. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο δήμαρχος της Σμύρνης, Τουντς Σόγιερ, έχει ως στόχο του όχι απλώς να προχωρήσουν όσο το δυνατόν γρηγορότερα οι εργασίες ανασκαφής και ανάδειξης του αρχαίου θεάτρου της πόλης ώστε να την καταστήσει μια «νέα Εφεσο», όπως φέρεται να δηλώνει στην τουρκική εφημερίδα «Χουριέτ», αλλά προγραμματίζει – στο προς το παρόν υπό ανασκαφή θέατρο – μια μεγάλη συναυλία.

«Το θέατρο της Σμύρνης υπήρξε το κοινωνικό και πολιτιστικό κέντρο της αρχαίας πόλης της Σμύρνης μεταξύ του 4ου και του 2ου αι. π.Χ., και αποτέλεσε ένα από τα μεγαλύτερα θέατρα στη λεκάνη της Μεσογείου με χωρητικότητα περίπου 21.000 θεατών. Το γεγονός ότι χτίστηκε με προσανατολισμό ώστε να βλέπει ολόκληρο τον κόλπο το καθιστά υπέροχο. Η Σμύρνη θα διαθέτει μια νέα Εφεσο. Η αγορά και το αρχαίο θέατρο θα συμβάλουν σημαντικά στην ταυτότητα της πόλης. Ενας από τους στόχους μας είναι να γιορτάσουμε την 100ή επέτειο της δημοκρατίας μας με μια εξαιρετική συναυλία στο αρχαίο θέατρο στις 29 Οκτωβρίου 2023. Οταν ολοκληρωθούν οι εργασίες, η Σμύρνη θα διαθέτει έναν ακόμη χώρο για παραστάσεις» λέει ο δήμαρχος για το θέατρο που βρίσκεται στην περιοχή του Βελούδινου Κάστρου (Kadifekale), ενός οχυρωματικού έργου της ελληνιστικής περιόδου που διέθετε 40 πύργους.

Οι πληροφορίες για την ακριβή εικόνα του θεάτρου δεν είναι αρκετές, ωστόσο μέχρι τώρα η αρχαιολογική σκαπάνη του Πανεπιστημίου Ντοκούζ Εϊλούλ υπό τον επίκουρο καθηγητή αρχαιολογίας Ακρίν Ερσόι έχει αποκαλύψει 16 σειρές ειδωλίων στην ανατολική πλευρά του και οι εργασίες τώρα συνεχίζονται στη δυτική πλευρά. Στο μεταξύ έχουν έρθει στο φως επιπλέον επτά χώροι παρασκηνίων και ένας διάδρομος του σκηνικού οικοδομήματος, ενώ έχουν εντοπιστεί και πέντε πόρτες που εξασφάλιζαν την επικοινωνία των παρασκηνίων με τη σκηνή και καλύπτονταν από μαρμάρινες πλάκες, ενώ πολύτιμες πληροφορίες προκύπτουν και από τη μελέτη των αυστριακών αρχιτεκτόνων και αρχαιολόγων Οτο Μπεργκ και Οτο Βάλτερ, που έκαναν έρευνες στην περιοχή κατά το διάστημα 1917-18.

Στη «σοδειά» των αρχαιολόγων συγκαταλέγονται και κινητά ευρήματα, όπως ανάγλυφα, νομίσματα και αγγεία. Ανάμεσα σε εκείνα που ξεχωρίζουν είναι μια ανάγλυφη μαρμάρινη πλάκα με παράσταση νεαρού Σατύρου που κρατά με το αριστερό του χέρι λαγωβόλο, και η οποία δεν αποκλείεται να αποτελούσε τμήμα διακοσμητικής ζωφόρου του σκηνικού οικοδομήματος με θέμα τη ζωή του θεού ο οποίος συνδέεται με τη γέννηση της θεατρικής τέχνης, του Διονύσου. Η αποκάλυψη του συγκεκριμένου αναγλύφου θα έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν τελικώς αποδειχθεί πως ανήκει σε μια ζωφόρο, καθώς θα αποτελεί μία ακόμη απτή απόδειξη των αλλαγών που είχαν υποστεί τα θεατρικά οικοδομήματα από την κλασική εποχή (στην οποία δεν υπήρχαν τα συγκεκριμένα διακοσμητικά στοιχεία) στη ρωμαϊκή και δη στις ανατολικές επαρχίες της αυτοκρατορίας. Οι απόψεις για την τύχη του θεάτρου διίστανται καθώς η μία υποστηρίζει ότι καταστράφηκε από σεισμό το 178 μ.Χ. και η άλλη ότι εγκαταλείφθηκε με την επικράτηση του χριστιανισμού και πως από τον 4ο αιώνα και εξής «εξαφανίστηκε» κάτω από την οικιστική ανάπτυξη της πόλης. Το θέατρο δε ενδέχεται και να μην είχε αποκαλυφθεί αν το 2012 δεν αποφασιζόταν να κατεδαφιστούν περισσότερα από 50 σπίτια που είχαν χτιστεί κατά τον 19ο αιώνα στη θέση που βρισκόταν το αρχαίο θέατρο, ύστερα από απαλλοτρίωση της περιοχής για αρχαιολογική έρευνα.