Επη Πρωτονοταρίου: {LF}«έφυγε» η «ψυχή» του Δεσμού

«Εφυγε» την παραμονή των Χριστουγέννων στα 87 της χρόνια η γκαλερίστρια Επη Πρωτονοταρίου, «ψυχή» της ιστορικής αίθουσας τέχνης Δεσμός. Μαζί με τον σύζυγό της Μάνο Παυλίδη δημιούργησαν κατά τις δεκαετίες του ’70 και ’80 τις συνθήκες νέων μορφών έκφρασης ώστε ο Δεσμός (1971-1993) να θεωρείται το σημείο-σταθμός για τη σύγχρονη ελληνική τέχνη.

Γεννημένη το 1933 στον Πειραιά, με καταγωγή από τη Σύρο και τη Νάξο, ήταν απόφοιτη της Σχολής Καλών Τεχνών από το εργαστήριο του Γιάννη Μόραλη, όπου συνυπήρξε για ένα διάστημα με τους Κανιάρη, Τσόκλη, Παύλο, Κοντό, Καρά, Μυταρά, Φασιανό και άλλους. Παράλληλα με τις σπουδές τέχνης η Επη Πρωτονοταρίου συμμετείχε στην ομάδα του Κουκλοθεάτρου Αθηνών της Ελένης Θεοχάρη-Περάκη, δίνοντας παραστάσεις που στη συνέχεια εξελίχθηκαν σε παιδικές ραδιοφωνικές εκπομπές και συνεχίστηκαν στην τηλεόραση με τις εκπομπές κουκλοθεάτρου « Μπαρμπα-Μυτούσης». Η Επη Πρωτονοταρίου έδινε τη φωνή της στον Κλούβιο, τον αδελφό της Σουβλίτσας.

Το 1967 γνωρίζει τον Μάνο Παυλίδη και το 1971 αποφασίζουν να ιδρύσουν την Αίθουσα Επικοινωνίας Δεσμός, όπως αρχικά αποκαλούν τον χώρο τους στον αριθμό 4 της Λεωφόρου Συγγρού. Πρόθεσή τους, να συνδέσουν το όραμά τους με τις δημιουργικές αναζητήσεις νέων ελλήνων καλλιτεχνών, την εποχή που και η Αθήνα επεξεργαζόταν τις δυνατότητές της να αναπτύξει τα στοιχεία του μητροπολιτικού της χαρακτήρα και η χώρα έβγαινε από τον περιοριστικό πολιτικό της προσανατολισμό.

Μέσα σε αυτήν την ατμόσφαιρα η Επη Πρωτονοταρίου επιλέγει καλλιτέχνες ελεύθερα και τους προσκαλεί να κάνουν εκθέσεις χωρίς προηγουμένως να έχει δει έργα τους, αλλά ακολουθώντας το ένστικτό της και ό,τι αποκόμιζε από τη συνάντηση και τη συζήτησή μαζί τους. Αλλωστε ο Δεσμός πρόβαλλε ως ανοιχτό πεδίο πειραματισμού, όπου εμφανίστηκαν αντιθετικές διαθέσεις και ανόμοιες εκφράσεις με τους καλλιτέχνες που παρουσίασε: Νίκος Αλεξίου, Δημήτρης Αληθεινός, Στήβεν Αντωνάκος, Κώστας Βαρώτσος, Θόδωρος, Βαλέριος Καλούτσης, Νίκη Καναγκίνη, Νίκος Κεσσανλής, Νίκος Κουρούσης, Αρης Κωνσταντινίδης, Δημήτρης Κωνσταντίνου, Αννα Κωνσταντίνου, Γιώργος Λαζόγκας, Μαρία Λοϊζίδου, Μιχάλης Μιχαηλίδης, Γιάννης Μίχας, Μπία Ντάβου, Παντελής Ξαγοράρης, Ρένα Παπασπύρου, Ναυσικά Πάστρα, Βασίλης Σκυλάκος, Takis, Γιώργος Τούγιας, Γιώργος Τουζένης, Κώστας Τσόκλης.

Από το 1972, κάθε Δευτέρα ο μουσικολόγος Γιάννης Παπαϊωάννου εκεί παρουσιάζει και αναλύει όλο το μουσικό έργο των Σκαλκώτα, Ξενάκη και Χρήστου, ενώ από το 1974 και μετά οργανώνονται οι παρουσιάσεις των «Στοιχείων της Αυτογνωσίας» του Αρη Κωνσταντινίδη, η έκθεση «Πρόταση για παιχνίδι», η προβολή φιλμ πάνω στα μπαλέτα του Bauhaus, η παρουσίαση της παρτιτούρας του Ανέστη Λογοθέτη. Παράλληλα, γίνεται προσπάθεια να παρουσιαστεί συνοπτικά με κείμενα και ντοκουμέντα (1978) η εξέλιξη της διεθνούς τέχνης στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα, με την επιμέλεια του γνωστού άγγλου τεχνοκριτικού Τσαρλς Σπένσερ. Εως το 1993 που λειτουργούσε ο «Δεσμός», αλλάζοντας διευθύνσεις σε διαφορετικά σημεία της πόλης, όσοι από τους σύγχρονους έλληνες δημιουργούς ενδιαφέρονταν να διερευνήσουν την πρωτοπορία της εποχής τους είχαν βρει στην Επη Πρωτονοταρίου την ιδανική συνομιλήτριά τους. Οι πειραματικές και όχι τόσο εμπορικές εκδηλώσεις, που έγιναν σήμα κατατεθέν του ζεύγους Πρωτονοταρίου – Παυλίδη του Δεσμού, έδωσαν την ευκαιρία να δημιουργηθεί ένας τόπος συνάντησης μεταξύ του «υποψιασμένου κοινού» και της νέας καλλιτεχνικής εμπειρίας.

«ΚΡΥΦΕΣ ΣΥΝΟΜΙΛΙΕΣ». Τον Μάρτιο του 1999, το Ιδρυμα ΔΕΣΤΕ οργανώνει την έκθεση «Π+Π=Δ» αφιερωμένη στην τέχνη του Δεσμού σε επιμέλεια Γιώργου Τζιρτζιλάκη και σε συνεργασία με την Επη Πρωτονοταρίου. Στον κατάλογο της έκθεσης η ίδια εξηγεί την άποψή της για τον τρόπο που έβλεπε την τέχνη να μπαίνει στη ζωή, κατοικώντας μέσα στα σπίτια των ανθρώπων: «Τα έργα πρέπει να εντάσσονται στη ζωή μας και όχι να αποξενώνονται στυλιζαρισμένα. Θέλω να καλλιεργώ συνεχώς νέους συσχετισμούς ανάμεσα στα έργα, όπως και ανάμεσα στα έργα και τα πράγματα. Να φτιάχνω κρυφές συνομιλίες, απρόβλεπτους – ακόμη και για εμένα – συνδυασμούς, αλληλεπιδράσεις. Να τα ξανασκηνοθετώ συνεχώς…».