Ο Θάνος ήταν {LF}ο ήρωας {LF}στο παραμύθι της ζωής μου

Σήμερα συμπληρώνεται ένας χρόνος που η Ελλάδα πάγωσε στο άκουσμα της είδησης. Ο Θάνος Μικρούτσικος έφυγε από τη ζωή αφήνοντας έναν τεράστιο πλούτο τραγουδιών, μουσικών, ιδεών συντελεσμένων. Το ευρύ του ρεπερτόριο, το μπες – βγες στα πια παράδοξα είδη, από λαϊκό μέχρι πειραματική μουσική, η προσωπικότητά του σημάδεψε τη Μεταπολίτευση. Είτε τον τραγούδαγαν οι πιο πολιτικοποιημένοι στην Καντάτα για τη Μακρόνησο, είτε οι πιο λαϊκοί στη Ρόζα. Το έδαφος ήταν ο ίδιος για να χωρέσει όλη η ανθρωπογεωγραφία της νεότερης Ελλάδας. Για να τον χορέψουν πρώτες πρωινές ώρες στα πάλαι μαζικά λαϊκά κέντρα ή στα πολιτικά φεστιβάλ – τελευταία του εμφάνιση σε αυτό της ΚΝΕ στο Ιλιον. Τον πρωτοέμαθα από το Εμπάργκο. Τον πρωτοείδα σε σκηνές της Αθήνας. Τον πρωτογνώρισα, σε πολιτική συνθήκη. Μιλούσαμε δημοσιογραφικά για τις ανάγκες του ρεπορτάζ πιο μετά. Τον είδα τελευταία φορά στον Βύρωνα, στις περίφημες δύο συναυλίες του με όσους είχαν περπατήσει μαζί του, όπως έλεγε. Τον είχα προλάβει να τον δω και να τα πούμε για τα «ΝΕΑ», σπίτι του για τούτη τη στήλη. Η χαρά του δημοσιογράφου. Και οι παύσεις του μελετημένες. Και από εκείνους που μπορούσες να μιλήσεις για τον Αλτουσέρ, τον Μητροπάνο, τον Κουρτ Βάιλ και τον Παναθηναϊκό. Οσα δηλαδή μοιραζόταν και ονειρευόταν μαζί με τη Μαρία Παπαγιάννη – μαζί με άλλα τόσα. Τη σύζυγό του και σύντροφό του. Τον άνθρωπό του. Βραβευμένη συγγραφέας παιδικού βιβλίου η Μαρία. Ενα μόνον παράδειγμα: Το ΔΣ του Ελληνικού Τμήματος της ΙΒΒΥ – Κύκλος του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, του φορέα που κάθε δύο χρόνια προτείνει τους υποψήφιους από την Ελλάδα για το Διεθνές Βραβείο H.C. Andersen, αποφάσισε ομόφωνα να την προτείνει για δεύτερη συνεχόμενη φορά ως υποψήφια, ενώ η ίδια παραμένει επίσης στον ρόλο της πρέσβειρας για το Παιδικό Βιβλίο για τη διετία 2021-2022. Σταματώ όμως εδώ γιατί με την ίδια συμφωνήσαμε πως η μέρα ανήκει στον Θάνο. Σκεφτείτε το. Δύο άνθρωποι ξυπνούν στο ίδιο σπίτι. Ο ένας γράφει και ονειρεύεται Μουσικές. Ο άλλος παιδικούς ήρωες. Ετσι έζησαν μαζί για πάνω από ένα τέταρτο του αιώνα η Μαρία και ο Θάνος. Στο περίφημο σπίτι στη Μητσαίων. Στα Καπετανιανά της Κρήτης. Με τα παιδιά τους. Τους φίλους τους. Την παρέα του Θάνου από τα χρόνια: τον Μηλιό, τον Β. Θεοδωρόπουλο, την Κοραλία, τον Ιωάννου, τον Θηβαίο, τον Μίλτο, τη Ρίτα, τον Κιμούλη, τη Λία, τον Λαζόπουλο, τον Θωμαΐδη. Τον Μεράντζα. Τον Θύμιο Παπαδόπουλο. Τους ποιητές και τους πολιτικούς. Τον Δημήτρη Κουτσούμπα. Τον Μπρεχτ και τον Αλκαίο. Τον Μητροπάνο και τον Καββαδία (αυτές τις ημέρες κυκλοφορεί ο δίσκος «Χόρεψε πάνω στο φτερό του καρχαρία», από τις δύο συναυλίες νέας προσέγγισης πάνω στο γνωστό έργο με τρία πιάνα, τρεις φωνές και πνευστά που ο Θάνος δούλευε μέχρι τέλους). Τη Δημητριάδη. Η Μαρία Παπαγιάννη τραβάει την κουρτίνα της Μνήμης και των στιγμών έναν χρόνο μετά.

Πού γεννιέστε και πιο ρόλο παίζει η οικογένεια, γενέτειρα, φίλοι, στη διαμόρφωση των μετέπειτα κόσμων των παραμυθιών σας; Ας πούμε υπάρχουν ήρωες μεταπλασμένοι, που πιθανώς είναι η εξέλιξη ζώντων ή υπαρκτών προσώπων;

Γεννήθηκα στη Λάρισα. Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου τρέχω πίσω από ιστορίες, φτιάχνω ιστορίες, ονειρεύομαι ιστορίες. Είχα την τύχη να μεγαλώσω σ΄ ένα ανοιχτό σπίτι με το τραπέζι πάντα γεμάτο θείους, θείες, ξαδέλφια. Να τέτοιες μέρες Χριστούγεννα δεν θυμάμαι ποτέ να κοιμήθηκα στο κρεβάτι μου. Φιλοξενούσαμε πάντα κόσμο κι εμείς τα παιδιά κοιμόμασταν στρωματσάδα ανάμεσα σε γέλια κι εξομολογήσεις. Νομίζω κάπου εκεί στριμωγμένη κι ευτυχισμένη άκουσα τα μεγαλύτερα ξαδέλφια μου να απαγγέλλουν ποίηση, να μιλάνε για βιβλία, να τραγουδάνε και να κάνουν τον κόσμο τεράστιο, να μου δείχνουν τον κόσμο που ήθελα να ζήσω. Νομίζω όλη εκείνη η περίοδος που μεγάλωνα στη Λάρισα έχει γεμίσει τις αποθήκες μου με υλικά ονείρων κι ας έζησα την αποδόμησή τους πολλές φορές τα επόμενα χρόνια. Πάντα γυρνούσα εκεί, μ΄ εμμονή στα γεμάτα τραπέζια, στις μεγάλες αγκαλιές.

Πώς θυμάστε την πρώτη σας συνεργασία με τον Θάνο πάνω σε έργο σας;

Απογειωτική, θυελλώδη. Ο Θάνος πάντα ζητούσε περισσότερα, ζητούσε τα πάντα στη δουλειά. Δεν χάιδευε, ήταν σκληρός κριτής. Από την άλλη είχε μια απίστευτη συντροφικότητα. Συζητούσαμε πολύ για τη δουλειά. Τα έστυβε όλα. Τον θαύμαζα κι εκείνος με έσπρωχνε πάντα να τολμήσω, να προχωρήσω. Αλλά νομίζω πως λέω τα αυτονόητα. Ετσι δεν είναι όταν αγαπάς κάποιον;

Αλήθεια πώς τον γνωρίσατε; Ποια η πρώτη εικόνα του;

Τον γνώριζα φυσικά από μικρή. Θυμάμαι να πρωταγωνιστεί με τα τραγούδια του στην εφηβεία μου, τότε που το να αλλάξουμε τον κόσμο ήταν μόνο θέμα χρόνου. Θυμάμαι σε μια πολιτική μαθητική εκδήλωση στη Λάρισα την αδελφή μου και την ξαδέλφη μου να τραγουδάνε το «Αν η μισή μου καρδιά» και το «Η πιο όμορφη θάλασσα». Ημουνα 12-13 χρόνων και μαγεύτηκα για πάντα. Από τότε οι δίσκοι του Θάνου άρχισαν να κυκλοφορούν μέσα στο σπίτι. Είχε πλάκα γιατί τους αγοράζαμε με τα ξαδέλφια μου μαζί και έδειξα κάποτε στον Θάνο ένα τσαλακωμένο σημείωμά μου από τα χρόνια της εφηβείας: «Παιδιά φέρτε μας τα “Πολιτικά” του Μικρούτσικου γιατί είναι η σειρά μας σήμερα». Τα πρώτα χρόνια της δημοσιογραφίας πάντα τον παρακολουθούσα και κάποια στιγμή ήρθε η πρόταση από το περιοδικό που δούλευα να του κάνω μια συνέντευξη. Αυτό που μ’ εντυπωσίασε τότε, πέρα από τον χείμαρρο του λόγου του ήταν πως όταν έκανα την απομαγνητοφώνηση δεν χρειάστηκε να αλλάξω τίποτα. Δεν έκανε λάθη, δεν είχε χάσματα.

Μετά ήμουν πάντα εκεί στις συνεντεύξεις Τύπου του Μεγάρου Μουσικής. Αν ο Θάνος ήταν εδώ θα σας έλεγε πως εγώ έκανα την πρώτη προσωπική πρόταση. Εγώ πάντα έλεγα την ιστορία αλλιώς. Ισως ήταν η μόνη μας διαφορά. Αλλά μάλλον τώρα που το σκέφτομαι είχε δίκιο. Εγώ τον κουβαλούσα πολλά χρόνια πριν συναντηθούμε.

Οδός Μητσαίων, το πρώτο σας κοινό σπίτι…

Λίγους μήνες αφού συναντηθήκαμε αφήσαμε τα σπίτια που μέναμε και νοικιάσαμε μια μονοκατοικία κάτω από την Ακρόπολη. Ενα μεγάλο σπίτι με πολλές σκάλες που γρήγορα γέμισε. Με τα παιδιά του, τη μουσική και τους φίλους και συνεργάτες που μπαινοβγαίνανε όλη μέρα και με σκυλιά. Μαζέψαμε ένα αδεσποτάκι που έκανε οικογένεια με τον θρυλικό σκύλο του Θάνου, τον Σίντο και γεννοβολούσαν μέσα στο σπίτι. Χαμός. Δεν τον ένοιαζε καθόλου. Το σπίτι είχε ένα μικρό στούντιο στην ταράτσα κι εκεί ο Θάνος ζούσε.

Εκεί άκουσαν με τον Μητροπάνο από μια παλιά κασέτα τη Ρόζα και ο Δημήτρης την αγάπησε κι αποφάσισαν να τη βάλουν στο cd τους. Στην ταράτσα κάναμε πάρτι για τη Μίλβα. Γενικά ο Θάνος αγαπούσε πολύ τα σπίτια μας κι εκεί ήθελε να τους δέχεται όλους.

Πολλές φορές σε κάποια πιο επίσημα δείπνα για το υπουργείο μ’ έπιανε αγωνία πως το σπίτι μας ήταν αλαλούμ αλλά ο Θάνος δεν κόμπλαρε ποτέ. «Αυτοί είμαστε» έλεγε.

Τον ζήσατε ως άνδρα σας, υπουργό, ως θεσμικό παράγοντα, ως δημιουργό, ως πατέρα των παιδιών σας. Πώς ήταν
να ζείτε με έναν τέτοιο σημαντικό άνθρωπο που όμως παράλληλα ήταν ο άνθρωπός σας;

Ηταν σαν εκδρομή. Ο Θάνος ήταν πάντα ένα δυνατό δέντρο για να στηριχθούμε όλοι πάνω του. Σταθερός με τις ρίζες του να απλώνονται σ΄ όλα αυτά που ήταν πριν τον γνωρίσω. Κι από την άλλη χάριζε γενναιόδωρα τους καρπούς του. Τα μοιραζόταν όλα. Για μένα ήταν ο μεγάλος κόσμος. Το μόνο πρόβλημα ήταν όταν δέχτηκε πρόταση να γίνει υπουργός Πολιτισμού. Νομίζω ήταν η μόνη φορά που διαφωνήσαμε. Είχα ερωτευτεί έναν πληθωρικό μουσικό, να διευθύνει ακόμα και στον ύπνο του και να ξυπνάει για να συνεχίσει να συνθέτει μια μουσική ιδέα που ονειρεύτηκε και ξαφνικά έπρεπε να χωρέσουμε σε μια καινούργια ζωή. Ηταν η μόνη φορά που έθεσα βέτο να μη δεχτεί, δεν συμφώνησε και μάζεψα τα πράγματά μου κι έφυγα. Ο Θάνος εδώ έλεγε μια ωραία ιστορία. Εγραψε ένα τραγούδι πάνω σε στίχους του Καββαδία, το Μαρέα και μου τηλεφώνησε. Μου είπε πως δεν θέλει να με πιέσει να γυρίσω και πως απλά ήθελε να ακούσω ένα καινούργιο του τραγούδι. Οταν κλείσαμε μάζεψα πάλι τα πράγματά μου και γύρισα και δεν ξαναχωρίσαμε ποτέ. Εμαθα να σέβομαι τις επιλογές του γιατί κατάλαβα πως ό,τι έκανε, το έκανε με πάθος. Μουσική, αγώνες, πολιτική. Πάντα είχε όραμα κι έβλεπε θαύματα και τα κυνηγούσε ως το τέλος. Ο Θάνος ήταν μια μεγάλη αγκαλιά για όλους μας. Ελεγε στα παιδιά ιστορίες με δικούς του ήρωες που τους ζωντάνευε κάθε βράδυ. Ηρωες τολμηρούς, έξυπνους που πάντα πολεμούσαν για έναν δικαιότερο κόσμο. Νομίζω στο παραμύθι της δικής μου ζωής ήρωάς μου ήταν πάντα ο Θάνος.

Ως δημιουργό τι νομίζετε τον διαφοροποιεί ή τον ξεχωρίζει; Για παράδειγμα, εγώ κρατώ πως είχε μια διαχρονική έγνοια για να πολιτικοποιείται το τραγούδι αλλά χωρίς να πολιτικολογεί.
Και πως ήταν η πιο κοντινή εκδοχή στον Κουρτ Βάιλ εν Ελλάδι μουσικά.

Ναι έχετε δίκιο και φυσικά λάτρευε τον Κουρτ Βάιλ όπως και τον Χατζιδάκι και τον Αϊσλερ, τον Σοστακόβιτς, τον Θεοδωράκη αλλά και τον Φρανκ Ζάπα. Νομίζω πως αν έπρεπε να πω κάτι που ξεχώριζε τον Θάνο είναι πως δεν βολευόταν, δεν επαναπαυόταν. Μελετούσε καθημερινά, πειραματιζόταν, τολμούσε να ξαναδεί με φρέσκια ματιά και να ανανεώσει τις μουσικές του. Αναζητούσε πάντα την καινούργια φόρμα στη μουσική του και μέσα από σκληρή δουλειά πάλευε καθημερινά για τη διεύρυνση των ορίων του σε όλα όσα έκανε.

Από την ατονικότητα στην εντελώς προσωπική του ματιά στα λαϊκά κομμάτια, από την μπρεχτική αποστασιοποίηση ως την ανάδειξη του ποιητικού λόγου. Από την άλλη ο Θάνος δεν κρύφτηκε ποτέ, δεν σιώπησε. Πάντα στον χώρο της Αριστεράς δεν σταμάτησε να ονειρεύεται εκείνη την καλύτερη και δικαιότερη κοινωνία κι αυτή η εμμονή του, αυτό το κυνήγι της ουτοπίας ήταν φυσικό να σφραγίσει και τη μουσική του. Ο Θάνος έκανε ακριβώς αυτό που θα συμβούλευε και στον πιο νεαρό μουσικό: «Μη σταματήσεις να ονειρεύεσαι, να σπρώχνεις τα όριά σου, να κατακτήσεις το αδύνατο». Η μουσική για τον Θάνο ήταν το οξυγόνο του, η επικοινωνία με τον κόσμο αλλά και ο δρόμος για να καταλάβει τον κόσμο και να αγωνίζεται να τον αλλάξει. Η πυξίδα του Θάνου έδειχνε πάντα προς έναν καλύτερο κόσμο. Είτε μιλούσε, είτε έγραφε, είτε έκανε μουσική, είτε αγαπούσε.

Εδωσε και δώσατε μαζί τη μάχη παλικαρίσια και γενναία με την ασθένειά του. Στις συνεντεύξεις έδινε εκείνος κουράγιο στους δημοσιογράφους. Μας διαβάζουν ασθενείς και άνθρωποι που αγωνίζονται για τη ζωή. Τι θα τους έλεγε;

Ο Θάνος την έδωσε τη μάχη. Εγώ ήμουνα απλώς δίπλα του γιατί μόνο εκεί ήθελα να είμαι.

Τα τρία δύσκολα χρόνια μάς έδινε θάρρος, με προκαλούσε να ονειρευτούμε ταξίδια, μελετούσε ισπανικά, μουσική, έγραφε καινούργια έργα, έφτιαχνε το αρχείο του, έκανε cd με τα αγαπημένα του τραγούδια και τα έδινε στον γιο μας, μας έστελνε μεγάλα γράμματα για να μας θυμίζει καθημερινά πως ήταν ένας ευτυχισμένος άνθρωπος που έζησε τη ζωή που ήθελε. Στο νοσοκομείο που πηγαίναμε για τις θεραπείες συζητούσε με ασθενείς και τους ενθάρρυνε κάθε στιγμή να μην το βάλουν κάτω. Δεν υποκρινόταν, το πίστευε πως μόνο ένας τρόπος υπάρχει. Να πορεύεσαι, να μάχεσαι, να ονειρεύεσαι ως το τέλος. Στο νοσοκομείο όταν δεν μπορούσε πια να πιάνει το μολύβι, σε μια μικρή σταγόνα εκεχειρίας από τον πόνο, μου ζήτησε να γράψω τον στίχο του αγαπημένου του Χικμέτ «Το ζήτημα δεν είναι να είσαι αιχμάλωτος. Το να μην παραδίνεσαι αυτό είναι» κι αυτό έκανε ως το τέλος και κατάφερε να μας αφήσει πίσω του όρθιους, φορτωμένους για πάντα με τα δώρα της αγάπης του και ο ίδιος δεν σπατάλησε ούτε λεπτό από τη ζωή του κι έκανε εκείνα τα τρία χρόνια να μοιάζουν μια μικρή αιωνιότητα.

Σας λείπει;

Θα σας απαντήσω με δυο στίχους του αγαπημένου του ποιητή του Γιάννη Ρίτσου: Ποιος έδεσε για πάντα τις άκρες του ορίζοντα;