«Ο κόσμος του {LF}δεν είναι μάζα»

«Σε όλο σχεδόν το έργο του Καραγάτση, η φιλελεύθερη ιδεολογία είναι ευδιάκριτη και παίζει ουσιώδη ρόλο στη μυθοπλασία: από τον Συνταγματάρχη Λιάπκιν και τον Γιούγκερμαν ως τα τελευταία, τον Κίτρινο φάκελο, το Σέργιος και Βάκχος και ως το μεταθανάτιο 10. Στον Συνταγματάρχη Λιάπκιν (1933), η εικόνα της σοβιετικής πραγματικότητας -του σταλινισμού- μπορεί να χρωματίζεται με λεκτικό οξύ (κομμουνιστές τέρατα, θεωρητικοί μπόγηδες, αλήτες), αλλά σε σοβαρό επίπεδο διαπιστώνει την οικονομική αποτυχία του κολεκτιβισμού και την τρομοκρατία, που ήταν συνέπειά της. Από την άλλη μεριά, το τσαρικό καθεστώς παρουσιάζεται με εξίσου μελανά χρώματα και δεν προβλέπεται, ούτε επιθυμείται, αναβίωσή του…. Σε όλο το έργο του Καραγάτση, το μεγάλο ζήτημα της ιστορίας, από τη φιλελεύθερη σκοπιά, είναι η σχέση (αντίθεση – ταύτιση) ατόμου και κοινωνίας. Ακόμη και ο «Θεός» στα όρια αυτής της σκέψης γίνεται ιδιωτικός, είναι υπό αίρεσιν.

-Δεν πιστέβεις στον Τσάρο; Παρατηρούσε [στον Λιάπκιν] επιτιμητικά ο Καρζίνιν.

-Όχι, φίλε μου! Δεν πιστέβω πια. Η ιστορία των τελεφταίων είκοσι χρόνων μας πείθει πως Θεός και Τσάρος ήταν δύο έννοιες ασυμβίβαστες. Ο Θεός έστειλε στο διάβολο τον Τσάρο. Άρα δεν πιστέβω στον Τσάρο εφόσον πιστέβω στο Θεό! Μα ο Θεός υποστηρίζει προς το παρόν τους διώχτες του, τους κομμουνιστές. Άρα δεν είναι Θεός! Δεν υπάρχει Θεός! Είμαι σαφής;

[…]  Θεωρώ περιττό να πολλαπλασιάσω τα παραθέματα από τα βιβλία του Καραγάτση, όπου παρουσιάζεται καθαρά -αν και σε λογική τεθλασμένη ή και αντιφατική- η φιλελεύθερη γραμμή· και όχι μόνο στα είκοσι πέντε αφηγηματικά, αλλά και στα υπόλοιπα κείμενά του, από τα ταξιδιωτικά ως την κριτική θεάτρου -που κράτησε δεκαπέντε χρόνια στη Βραδυνή (1946 – 1960)- και ιδίως στην άτυχη Ιστορία των Ελλήνων, που δεν ολοκληρώθηκε. Εκεί, οι φυλετικές και ψυχολογικές προσεγγίσεις των ιστορικών φαινομένων ανακατεύονται με ιστορικο-υλιστικά κριτήρια και απόπειρες ρεαλιστικής ερμηνείας σχεδόν οικονομίστικες. Για παράδειγμα, η ακμή της Αθήνας και της δημοκρατίας συνδέεται με το εμπόριο, με την τόνωση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας και της καλής πίστης, με θεσμούς ελέγχου του ελεύθερου εμπορίου (αγορανομικές υπηρεσίες, εμπορικό δίκαιο, εταιρείες, αργυραμοιβοί – τραπεζίτες)… Η κοινωνική σύλληψη σε ολόκληρο το έργο έχει τα βασικά στοιχεία της φιλελεύθερης σκέψης, όπως είναι η χειραφέτηση της πολιτικής από τη θρησκεία, η απομυθοποίηση, γενικά, της εξουσίας, πολιτικής και θρησκευτικής, το ιδιωτικό δίκαιο, τα όρια των εξουσιών, η οικονομία της αγοράς και ο ρόλος του κράτους ως εγγυητή της ασφάλειας των πολιτών (ιδιοκτησίας, οικονομικής δραστηριότητας κ.λπ). Ο κόσμος του Καραγάτση δεν είναι μάζα, είναι γεμάτος ονόματα και πρόσωπα, με χωριστές και με κοινές επιδιώξεις. Ανήκει στη μεταβυζαντινή, αντιθεοκρατική νεωτερικότητα, όπου αναδύεται το υποκείμενο και το αίτημα της ελευθερίας.

Υποθέτω -χωρίς να μπορώ να επεκταθώ- ότι, στην ιστορική του φιλοσοφία, υπάρχει μια κοσμικοθρησκευτική αντίληψη που μετατοπίζει προς Ανατολάς τη βεμπεριανή αναλογία ανάμεσα στον καπιταλισμό και στην προτεσταντική ηθική: διακρίνει κανείς μια αντιστοιχία μεταξύ ορθοδοξίας – βυζαντινισμού με τα φεουδαλικά ήθη και τις νοοτροπίες μεγαλοπαπάδων και κοτζαμπάσηδων.

Ο καραγάτσειος φιλελευθερισμός δεν λύνει βέβαια τη γνωστή αντίφαση που διατυπώθηκε επιγραμματικά: «Η ελευθερία είναι άνιση και η ισότητα ανελεύθερη». Εικονογραφέι όμως, πολλές φορές συγκλονιστικά, και τις δύο πλευρές του διλήμματος. Αντιδρά όταν, με το πρόσχημα της ελευθερίας, παραμερίζεται η δικαιοσύνη ή όταν, με το λάβαρο της δικαιοσύνης, καταλύεται η ελευθερία».

(«Ο φιλελευθερισμός του Καραγάτση», από τον συλλογικό τόμο «Μ.Καραγάτσης. Ιδεολογία και πολιτική», Βιβλιοθήκη του Μουσείου Μπενάκη. Εδώ από το «Κριτική της κριτικής», εκδ. Gutenberg, 2017)