Ο «πολυέπαινος ρήτωρ» Ηλίας Μηνιάτης

Το βιβλίο που παρουσιάζουμε είναι ο όγδοος τόμος της εκδοτικής σειράς του Ιδρύματος Αρτος Ζωής «Βιβλιοθήκη του κηρύγματος». Η πρωτοβουλία για την έκδοσή του οφείλεται στον πρόεδρο του Ιδρύματος, τον σπάνιας αξίας (πώς να το πω αλλιώς, για να μη χάσουν οι λέξεις το νόημά τους;) Σταύρο Ζουμπουλάκη, που έδωσε νέα ζωή στο Ιδρυμα και ζωντάνεψε το εκδοτικό του πρόγραμμα φιλοδωρώντας μας με πολλές, ενδιαφέρουσες, πρωτότυπες και καλαίσθητες εκδόσεις.

Μια τέτοια έκδοση, εξαιρετικά φροντισμένη φιλολογικά και τυπογραφικά (ένα πραγματικό κόσμημα, που συναγωνίζεται επαξίως βιβλία άλλων ιδρυμάτων που φημίζονται για τα τυπογραφικά επιτεύγματά τους) είναι οι Διδαχές και Λόγοι του κεφαλλονίτη ιερωμένου, του oratore acclamatissimo (του «πολυέπαινου ρήτορα») Ηλία Μηνιάτη, έργο που γνώρισε μεγάλη διάδοση τον 18ο και 19ο αιώνα, αλλά και σε μεγάλο μέρος του 20ού· είκοσι πέντε τουλάχιστον εκδόσεις μετράει έως το 1963, όταν εκδόθηκε για τελευταία φορά. Το επιμελήθηκε φιλολογικά η αγαπητή μου συνάδελφος στο Τμήμα Φιλολογίας του ΑΠΘ Τασούλα Μαρκομιχελάκη. Η ετοιμασία του χρειάστηκε πολύ χρόνο τόσο για τη μεταγραφή και εκδοτική επιμέλεια του κειμένου και για τη σύνταξη της Εισαγωγής όσο και για την εκτύπωσή του (είναι ένα απαιτητικό τυπογραφικά βιβλίο, όπως θα διαπιστώσετε ανοίγοντάς το). Αξιζε όμως αυτή η αναμονή, για να έχουμε στα χέρια μας αυτό το εκδοτικό κόσμημα που δεν επιβάλλεται μόνο με τον όγκο των σελίδων του (800 σελίδες) αλλά και με την τυπογραφική του μαστοριά, την κομψότητα και τη χάρη, πράγματα ασυνήθιστα για βιβλία εκκλησιαστικής θεματικής. Αξιζε, επαναλαμβάνω, παρόλο που αν κυκλοφορούσε ένα έτος πριν, το 2019, θα συνέπιπτε με την επέτειο των 350 χρόνων από τη γέννηση του Μηνιάτη.

Ο τόμος περιλαμβάνει την Εισαγωγή (σελ. 15-148) της επιμελήτριας, τις Διδαχές και Λόγους του Ηλία Μηνιάτη από την πρώτη έκδοση του 1716 (σελ. 149-671) και ένα Επίμετρο (σελ. 675-722) που περιλαμβάνει την αφιερωματική επιστολή και το εγκώμιο στον Οικουμενικό Πατριάρχη Διονύσιο τον Δ’, δύο κηρύγματα στα ιταλικά που εκφώνησε στο Ναύπλιο (σε ελληνική μετάφραση του Ανθιμου Μαζαράκη από την έκδοση του 1849) και μία ακόμη Διδαχή (που την εντόπισε ο Κ. Δυοβουνιώτης το 1915 και την απέδωσε στον Μηνιάτη, η οποία φυσικά δεν περιλαμβάνονταν στην έκδοση του 1716)· όλα έργα γνωστά, που είχαν δημοσιευτεί είτε από τον ίδιο τον Μηνιάτη είτε από νεότερους εκδότες του και μελετητές του, αλλά που τώρα συγκεντρώνονται στον ίδιο τόμο με το κυρίως σώμα των κηρυγμάτων του. Επιπλέον ο τόμος συνοδεύεται από Γλωσσάρι (σελ. 724-757) με χίλια περίπου λήμματα ερμηνευμάτων (κάποια από τα οποία επέχουν και θέση σχολίων / υπομνημάτων), και από τα Ευρετήρια (σελ. 761-794), απαραίτητα για έναν τέτοιο τόμο ιδιαίτερο και πολυσέλιδο (ονομάτων, χωρίων της Αγίας Γραφής και βιβλικών προσώπων και κυρίων ονομάτων)· και ολοκληρώνεται με Επιλογή βιβλιογραφίας (σελ. 797-803) από την πληθώρα των αναφορών που καταγράφονται στις υποσημειώσεις.

Ως μη ειδικός σε εκκλησιαστικά και δογματικά ζητήματα, θα περιοριστώ σε ζητήματα της ειδικότητάς μου, τα φιλολογικά, και θα ασχοληθώ με την εκτενέστατη εισαγωγή και τις εκδοτικές επιλογές της κ. Μαρκομιχελάκη. Η Εισαγωγή παρέχει εξαντλητικές πληροφορίες για τον βίο και το έργο του Ηλία Μηνιάτη, παρατηρήσεις για τον Μηνιάτη ως ιεροκήρυκα, για την ορολογία, τη δομή και τα θέματα των κηρυγμάτων του, για τη γλώσσα και το ύφος των Διδαχών και Λόγων, για τις πηγές και τις επιρροές του, τις απηχήσεις και την πρόσληψη, για την εκδοτική ιστορία του βιβλίου. Οι άξονες που ακούσατε αποτυπώνουν και τη δομή της Εισαγωγής, τη διαδοχή των ενοτήτων/κεφαλαίων. Η συγκέντρωση και εξέταση της σχετικής βιβλιογραφίας είναι εξονυχιστική, αλλά η κ. Μαρκομιχελάκη προχωρά και σε νέες ερευνητικές προτάσεις (αναφέρω ενδεικτικά τη συγκριτική διερεύνηση της τυπολογίας των Διδαχών του Μηνιάτη με τη Διδασκαλία του Γερασίμου Βλάχου του Κρητός) και υποδεικνύει νέα θέματα προς έρευνα. Στο πεδίο της βιβλιογραφικής ενημέρωσης, πραγματικά δεν νομίζω ότι της λείπει κάτι (ή και να της λείπει, θα είναι παρωνυχίδα).

Η έκδοση του 1716

Η Εισαγωγή ολοκληρώνεται με τις αρχές της έκδοσης, τις επιλογές δηλαδή που έκανε η ίδια σε ένα κείμενο τόσο ιδιαίτερο και απαιτητικό, ένα κείμενο των αρχών του 18ου αιώνα, γραμμένο στην απλή ελληνική της εποχής και τυπωμένο όχι με την επιμέλεια του ίδιου του συγγραφέα (που δεν ήταν πλέον στη ζωή) αλλά του πατέρα του Φραγκίσκου, στο περίφημο τυπογραφείο του Αντώνιο Βόρτολι στη Βενετία, χωρίς πιθανότατα ούτε καν την επιστασία του πατέρα. Η έκδοση της κ. Μαρκομιχελάκη είναι φιλολογική και χρηστική. Η βασική της αρετή είναι ότι εκδίδει το κείμενο από την πρώτη έκδοση του 1716, αυτή δηλαδή που ήταν πιθανόν πιο κοντά στα χειρόγραφα του Μηνιάτη (τα οποία μετέγραψε ο Φραγκίσκος), χωρίς τις επεμβάσεις, επί το λογιότερο, των μεταγενέστερων εκδόσεων και τις αυθαίρετες επεμβάσεις και περικοπές του Ανθιμου Μαζαράκη (στην περιβόητη έκδοσή του το 1849, τη «νόθα», «πλημμελή», «επιστημονικά επιλήψιμη» ή άλλως πως την έχουν χαρακτηρίσει μεταγενέστεροι μελετητές). Από τις πρώτες τέσσερις εκδόσεις και από την έκδοση του Μαζαράκη διατήρησε την παρασελίδια σήμανση των βιβλικών και άλλων εκκλησιαστικών παραθεμάτων, την οποία όμως εμπλούτισε πολύ εντοπίζοντας και πολλά ακόμη παραθέματα από άλλα βιβλικά, πατερικά και υμνογραφικά κείμενα.

Για να συνειδητοποιήσει κάποιος τον κόπο που κατέβαλε η κ. Μαρκομιχελάκη, αρκεί να διαβάσει την ενότητα για την εκδοτική τύχη των Διδαχών και Λόγων. Οπως αναφέραμε, η έκδοση του κειμένου έγινε από την πρώτη έκδοση του 1716, έκδοση φαντοματική, σχεδόν χαμένη για δύο αιώνες, από την οποία φαίνεται να σώθηκαν δύο αντίτυπα, το ένα στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, από την οποία έγινε και η μεταγραφή. Η κ. Μαρκομιχελάκη είδε όμως και όλες τις επόμενες εκδόσεις αντιπαραβάλλοντάς τες με την editionem principem, έργο κοπιώδες αλλά και χρήσιμο για το τελικό αποτέλεσμα.

Ετσι διαθέτουμε ένα κείμενο αξιόπιστο, κοντά στη βούληση του ιεροκήρυκα συγγραφέα. Ενα κείμενο προσεκτικά επιμελημένο, που κρατά τις ισορροπίες ανάμεσα στην ιστορικότητά του (η επιμελήτρια δεν το εκσυγχρονίζει πλήρως αλλά διακριτικά, «συντηρητικά») και στον σεβασμό για τον σημερινό αναγνώστη προς τον οποίο απευθύνεται (αλλιώς θα εκδίδαμε φωτοαναστατικά τον τόμο του 1716 και δεν θα απαιτούνταν κανένας άλλος κόπος). Με αυτή τη λογική οι παρεμβάσεις της στην ορθογραφία είναι μετρημένες, με τη βασική αρχή να μην ξενίζεται πολύ ο σύγχρονος αναγνώστης από εντελώς ανοίκειες ορθογραφικές επιλογές της εποχής. Για τον ίδιο λόγο προχώρησε και σε δύο παρεμβάσεις συζητήσιμες: α) Στο σπάσιμο του κειμένου σε μικρότερες παραγράφους από αυτές που είχε η έκδοση (που δεν ξέρουμε όμως αν αποτύπωνε ακριβώς και την εικόνα των χειρογράφων ή σε ποιο βαθμό ήταν επιλογή του εκδότη Αντώνιο Βόρτολι για την οικονομικότερη μορφή του βιβλίου). Η κατάτμηση αυτή έγινε για να μπορεί ο σημερινός αναγνώστης να παρακολουθεί καλύτερα το νόημα και να μη γίνεται απωθητικό το κείμενο με παραγράφους που ξεπερνούν τη μία ή τις δύο σελίδες· και β) στη χρήση πλαγιοτίτλων, για τη διευκόλυνση και πάλι του σημερινού αναγνώστη. Για τις παρεμβάσεις στην αρχική παραγραφοποίηση διατηρώ αμφιβολίες αν έπρεπε να γίνουν, αλλά οπωσδήποτε δεν έγιναν αβασάνιστα, και αμαρτία εξομολογημένη ουκ έστιν αμαρτία ή είναι συχωρεμένη.

Δεν θα προχωρήσω σε άλλες αναλυτικές παρατηρήσεις, θα επισημάνω μόνο το εξής χαρακτηριστικό, που αφορά συνολικά το βιβλίο και τον τρόπο που εργάστηκε η κ. Μαρκομιχελάκη, και στην Εισαγωγή και στην έκδοση. Την Εισαγωγή και τα κείμενα των Διδαχών και των Λόγων τα έχουν δει πολλοί, έχουν περάσει από πολλά χέρια. Και αυτό είναι ένα ευτύχημα για το βιβλίο. Η κ. Μαρκομιχελάκη δεν είναι μια απομονωμένη ερευνήτρια, κλεισμένη στο γραφείο της και χωρίς επαφή με την επιστημονική κοινότητα και τους ειδικούς συναδέλφους της. Εχει την ικανότητα (είναι μια αρετή και αυτό, που δεν τη διαθέτουμε όλοι, γιατί προϋποθέτει ταπεινότητα και αφοβία απέναντι στην έκθεση) να εμπλέκει πολλούς ανθρώπους ειδικούς στην έρευνά της, να τους κινητοποιεί, να τους πείθει να εμπλακούν και να συμβάλουν στο τελικό αποτέλεσμα. Για του λόγου το αληθές, αρκεί να δει κανείς πόσα πρόσωπα ευχαριστεί για τη βιβλιογραφική τους συμβολή και για άλλες εργασίες στην Εισαγωγή, στην έκδοση του κειμένου (όπου θα πρέπει να σημειώσουμε την εξαιρετική δουλειά του τυπογραφικού επιμελητή Πάνου Αστίθα) ή στον εντοπισμό επιπλέον βιβλικών, πατερικών και υμνογραφικών παραθεμάτων. Σημειώνω, δίκην χαριτολογήματος, την ηλεκτρονική επικοινωνία με τον ιστορικό του βιβλίου Γιάννη Κόκκωνα για τη χρήση του θαυμαστικού στις βενετικές εκδόσεις ελληνικών βιβλίων τον 18ο αιώνα. Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα έργα ολωνών μας, αλλά με διαφορετικό τρόπο το κάνει ο καθένας μας. Η κ. Μαρκομιχελάκη επέλεξε τον καλύτερο.

Οι Διδαχές και Λόγοι του Μηνιάτη αποτελούν ένα ορόσημο στην ιστορία του κηρύγματος στον ορθόδοξο χώρο στην απλή γλώσσα και ως τέτοιο του άξιζε μια επιμελημένη έκδοση για τις σύγχρονες και μεταγενέστερες γενιές. Το βιβλίο απευθύνεται πρωτίστως στον εκκλησιαστικό χώρο (πιστούς και ιερωμένους), που θα ενδιαφέρονται μόνο για το κείμενο ίσως και για τα στοιχεία της βιογραφίας του ιεροκήρυκα. Αλλά δεν απευθύνεται μόνο σε αυτούς. Η φιλολογική φροντίδα της κ. Μαρκομιχελάκη μάς προσπορίζει πλέον ένα καλό, εύχρηστο και ελκυστικό εγχειρίδιο για να διδάξουμε και σε μαθητές, φοιτητές κυρίως, τη γραμματεία της εκκλησιαστικής ρητορικής του 17ου και 18ου αιώνα, σε συνδυασμό με την αναλυτική αλλά ημιτελή εργασία του Κ. Γ. Κασίνη (Η ρητορική των Διδαχών του Μηνιάτη: τ. Α’. Η Αντίθεση). Είναι πρόσφορο ακόμη και για τη μελέτη της ομιλουμένης γλώσσας των ίδιων χρόνων. Αν μάλιστα εξασφαλίσουμε παρόμοιες εκδόσεις και για τουλάχιστον άλλα δύο διαδεδομένα έργα της εκκλησιαστικής ρητορικής των ίδιων αιώνων, τότε το είδος θα αναδειχθεί και θα έχει καλύτερη τύχη, ερευνητική και διδακτική (σε θεολογικές και φιλοσοφικές σχολές), πέρα από την όποια ωφέλεια θα προσφέρει στο εκκλησιαστικό ποίμνιο. Υπαινίσσομαι, προφανώς, γνωστά σας κείμενα: Είναι καιρός να αποκτήσουμε τέτοιες εκδόσεις και για την Τέχνη Ρητορικής (Βενετία 1681) του Φραγκίσκου Σκούφου καθώς και για τους Λόγους (1766) ή το Κυριακοδρόμιον (Μόσχα 1796) του Νικηφόρου Θεοτόκη. Αμποτε ο Αρτος Ζωής να αναθέσει και αυτά τα εγχειρήματα!

Το κείμενο διαβάστηκε στην παρουσίαση του τόμου στη 17η (διαδικτυακή) Διεθνή Εκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης (28/11/2020)      Ο Λάμπρος Βαρελάς είναι αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας – ΑΠΘ

Ηλίας Μηνιάτης
Διδαχαί και λόγοι
Εισαγωγή, επιμέλεια κειμένου, επίμετρο, γλωσσάριο: Τασούλα Μ. Μαρκομιχελάκη
Αρτος Ζωής, 2020, σελ. 803
Τιμή: 30 ευρώ