Ο αρχιτέκτονας που ένωσε το αγγλικό ποδόσφαιρο

Τι κοινό μπορεί να έχουν τα γήπεδα Old Trafford, Stamford Bridge, Enfield και White Hart Lane; Πέρα του ότι είναι οι έδρες σημαντικών αγγλικών ποδοσφαιρικών συλλόγων βέβαια. Θεωρούνται από τους πιο όμορφους ποδοσφαιρικούς ναούς στη χώρα που γέννησε το ίδιο το άθλημα και είναι όλα τους σχέδια του αρχιτέκτονα Αρτσιμπαλντ Λέιτς. Ο Σκωτσέζος θεωρείται σήμερα ο μεγαλύτερος αρχιτέκτονας του αγγλικού ποδοσφαίρου κι άφησε για τα καλά το αποτύπωμά του σε όλα τα μεγάλα κτίσματα του 20ού αιώνα, τα οποία επιμελήθηκε.

Αν και σήμερα το όνομά του μνημονεύεται από τους φιλάθλους που κάθονται στις κερκίδες των περισσότερων από 20 γηπέδων που έστησε, ο Λέιτς παραλίγο να μη γνωρίσει τη λαμπρή καριέρα του πριν καν καλά καλά εκείνη ξεκινήσει. Εχοντας μεγάλη πείρα στην κατασκευή εργοστασίων, η κατακόρυφη αύξηση της δημοφιλίας τού ποδοσφαίρου τον έκανε να στραφεί στο σχέδιο αθλητικών χώρων. Η πρώτη του μεγάλη ανάθεση ήταν για το Ibrox Park της ομάδας των Ρέιντζερς της Γλασκώβης, όμως το 1902 τμήμα των κερκίδων του κατέρρευσε. Ο Λέιτς, λάτρης του ποδοσφαίρου, είδε από τη θέση του με τα ίδια του τα μάτια κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού Σκωτία – Αγγλία τις ξύλινες κερκίδες να καταρρέουν, συμπαρασύροντας στον θάνατο 25 θεατές.

Οπως αναφέρει ο βιογράφος του Σιμόν Ινγκλίς στο βιβλίο του «Engineering Archie», ο Λέιτς μετά το περιστατικό έγραψε ένα συγκινητικό γράμμα στους Ρέιντζερς, επιμένοντας πως κανένας άλλος δεν ευθυνόταν για την κατάρρευση παρά εκείνος. «Ηταν απελπισμένος να καταφέρει να τον θεωρήσουν καλό επαγγελματία. Δεν θα παραδιδόταν», σημειώνεται στο βιβλίο. Προτεστάντης, γέννημα θρέμμα της Γλασκώβης, ο Λέιτς δεν είχε πληρωθεί για τον σχεδιασμό του γηπέδου. Το έκανε δωρεάν, εξαιτίας της αγάπης του για τον σύλλογο. «Ηταν πολύ μαχητής κι ενεργητικός. Μετά το ατύχημα, είπε στους υπευθύνους του συλλόγου ότι η πρόσληψη άλλου μηχανικού ήταν το ίδιο με το να τον δείξουν ως ένοχο για την τραγωδία», προσθέτει ο βιογράφος του.

Καριέρα. Η τολμηρή του στάση τον γλίτωσε ενώπιον του δικαστηρίου και το φταίξιμο της κατάρρευσης έπεσε πάνω στον προμηθευτή της ξυλείας, αφού φαίνεται πως είχε παράσχει μαδέρια κακής ποιότητας. Βέβαια, στο βιβλίο ο Ινγκλίς αφήνει υπονοούμενο πως αυτό έγινε μάλλον με τη σύμφωνη γνώμη του Λέιτς. Από εκείνη τη στιγμή, η καριέρα του όχι απλώς δεν διακόπηκε, αλλά εκτοξεύτηκε. Οι Ρέιντζερς τού ανέθεσαν τις εργασίες αποκατάστασης του σταδίου. Εναν χρόνο αργότερα, στους πελάτες του προστέθηκε η Μίντλεσμπρο, ομάδα της πρώτης εθνικής κατηγορίας της Αγγλίας, κι ακολούθησαν η Τσέλσι και η Φούλαμ. Το λάθος των ξύλινων κατασκευών του έγινε μάθημα και στα επόμενα σχέδιά του ενίσχυσε τις κερκίδες με ένα καινούργιο σύστημα, δική του πατέντα, σωληνωτού χάλυβα κι οπλισμένου σκυροδέματος, τα οποία στηρίζονταν σε βάσεις.

Οι αναθέσεις συνεχίστηκαν για πολλά χρόνια. Σε μια εποχή κακής οικονομίας, τη δεκαετία του 1920, οι 16 από τις 22 ομάδες της αγγλικής Premier League είχαν συμβόλαια με τον Λέιτς για την ανακαίνιση ή κατασκευή των γηπέδων τους, προτιμώντας να τους δίνει παραλληλόγραμμο σχήμα. Ανάμεσά τους οι Τσέλσι, Λίβερπουλ, Εβερτον, Αρσεναλ. Από το 1900 έως το 1939, η εταιρεία του Λέιτς επιμελήθηκε τις παρεμβάσεις σε συνολικά 27 γήπεδα. Το Craven Cottage και το Ibrox Park είναι τα δύο μοναδικά γήπεδα που σήμερα χρήζουν κρατικής προστασίας αφού έχουν ανακηρυχθεί ως μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς. Τα σχέδια του Λέιτς διατηρήθηκαν σχεδόν άθικτα μέχρι τη δεκαετία του 1980, οπότε η τραγωδία του Χίλσμποροου άλλαξε τα δεδομένα κι ανάγκασε τις ομάδες να προχωρήσουν στην αντικατάσταση των κερκίδων τους. Ωστόσο, σε κάποια γήπεδα όπως των Ρέιντζερς, της Λίβερπουλ, της Κρίσταλ Πάλας, της Πόρτσμουθ, της Φούλαμ και της Σέφιλντ Γουένσντεϊ, παραμένουν ακέραιες οι δημιουργίες του.

Το παράδοξο είναι πως, αν και ο αρχιτέκτονας έβαλε τη σφραγίδα του στην ανάπτυξη του αγγλικού ποδοσφαίρου, ο θάνατός του τον Απρίλιο του 1939 πέρασε απαρατήρητος. Σε καμία εφημερίδα δεν γράφτηκε νεκρολογία για τον 74χρονο Σκωτσέζο. Μόνο τα δημιουργήματά του έμειναν πίσω να θυμίζουν το όραμά του. Κάποια από τα πιο χαρακτηριστικά σχέδιά του ακολουθούν.

Craven Cottage (1906) της Φούλαμ

Ο Λέιτς ανέλαβε να κατασκευάσει μια καινούργια πτέρυγα 5.000 θεατών γιατί η προηγούμενη δεν τηρούσε τα μέτρα ασφαλείας. Το La Stevenage Road Stand, όπως ονομάστηκε τότε η κερκίδα, σήμερα γνωστή ως Johnny Haynes Stand, προς τιμήν τού μεγαλύτερου παίκτη του συλλόγου, εγκαινιάστηκε την περίοδο 1905-1906. Κάτω από αυτήν, ο αρχιτέκτονας δεν κατάφερε να τοποθετήσει τα αποδυτήρια της ομάδας και γι’ αυτό αναγκάστηκε να φτιάξει ένα δωμάτιο στο πλαίσιο, όπου θ’ αλλάζει η ομάδα. Σήμερα, το ίδιο καμαράκι είναι τα αποδυτήρια των παικτών και των διαιτητών. Στην πλούσια λονδρέζικη γειτονιά του Φούλαμ, το Craven Cottage έχει θέα στον γειτονικό Τάμεση.

Αnfield (1906) της Λίβερπουλ

Λίγο μετά τον δεύτερο τίτλο που κατέκτησε το καμάρι του Λίβερπουλ, οι υπεύθυνοι της ομάδας επέλεξαν τον Λέιτς να κάνει μια ριζική ανακαίνιση του γηπέδου. Ο σκωτσέζος αρχιτέκτονας άλλαξε εντελώς την όψη του γηπέδου με καίριες παρεμβάσεις, όπως η προσθήκη της κεντρικής κερκίδας αλλά και η οροφή με το σήμα της ομάδας. Χαρακτηριστική ήταν επίσης και η ακάλυπτη βεράντα που προσέθεσε, αργότερα γνωστή ως Spion Kop. Τελευταία πινελιά ήταν οι μεγάλες πύλες εξόδου σε κάθε πλευρά κι ένας περιμετρικός τοίχος, καθιστώντας το Ανφιλντ ένα από τα καλύτερα γήπεδα της χώρας.

White Hart Lane (1909) της Τότεναμ

Οταν η λονδρέζικη Τότεναμ μπήκε στην ελίτ των αγγλικών ομάδων, ανέθεσε στον Λέιτς την ανακατασκευή της έδρας της. Ο σκωτσέζος αρχιτέκτονας αντλώντας έμπνευση από το σήμα των Spurs τοποθέτησε στην κορυφή της κερκίδας ένα άγαλμα που διατηρείται μέχρι σήμερα: ένα παγόνι πάνω σε μια μπάλα ποδοσφαίρου.

Αργότερα, με τα χρήματα που κέρδισε η ομάδα από την κατάκτηση του αγγλικού Κυπέλλου το 1921, ζήτησε από τον Λέιτς να διευρύνει τις κερκίδες.

Ετσι η χωρητικότητα του White Hart Lane από 40.000 θεατές έφτασε τις 58.000. Το 1934, ο ίδιος έπραξε το ίδιο και με την ανατολική κερκίδα, φτάνοντας πλέον τους 80.000 θεατές. Οχι βέβαια όλοι καθήμενοι, αλλά με πολλούς ορθίους.

Old Trafford (1910) της Μάντσεστερ Γιουνάιτεντ

Στον περιβάλλοντα χώρο της έδρας τής πιο δημοφιλούς ομάδας του Μάντσεστερ υπάρχει ένα μπρούντζινο άγαλμα των αγκαλιασμένων Τζορτζ Μπεστ, Ντένις Λο και Μπόμπι Τσάρλτον. Η αγία τριάδα της Μάντσεστερ Γιουνάιτεντ, όπως είναι γνωστή, δεν θα είχε γήπεδο να δράσει αν ο Λέιτς δεν είχε βάλει το χέρι του. Το αρχικό του στάδιο περιελάμβανε μια στεγασμένη κερκίδα καθημένων και τρεις ανοιχτές, σαν ταράτσες, συνολικής χωρητικότητας 100.000 θεατών. Ωστόσο, το μεγάλο κόστος της απαλλοτρίωσης των γειτονικών εκτάσεων ανάγκασε τους υπευθύνους της ομάδας σε αναπροσαρμογή της χωρητικότητας σε 80.000 θεατές. Το «θέατρο των ονείρων» εγκαινιάστηκε στις 19 Φεβρουαρίου 1910 με το αιώνιο αγγλικό ντέρμπι Μάντσεστερ Γιουνάιτεντ – Λίβερπουλ, όπου οι Κόκκινοι Διάβολοι έχασαν με 3-4. Δημοσιογράφος της εποχής έγραψε πως ήταν «η πιο ευρύχωρη, η πιο ακουστική κι αξιοθαύμαστη αθλητική αρένα» που είχε δει ποτέ.

Villa Park (1914) της Αστον Βίλα

Πριν από την παρέμβαση του Λέιτς, το γήπεδο της Αστον Βίλα στο Μπέρμιγχαμ ήταν οβάλ και με μια πίστα να διαγράφει την περίμετρό του. Ο αρχιτέκτονας πρότεινε να αλλάξει μορφή το κτίριο και να γίνει τετράγωνο, όπως τα σχέδια που είχε κάνει για τα υπόλοιπα αγγλικά γήπεδα. Ο τότε πρόεδρος της Βίλα Φρεντ Ρίντερ είχε υψηλές βλέψεις θέλοντας η χωρητικότητα της κερκίδας να φτάσει τους 104.000 θεατές. Οταν ο δούκας του Γιορκ εγκαινίασε το γήπεδο, το κόστος των έργων είχε φτάσει τις 65.000 λίρες, τη στιγμή που ο πιο ακριβοπληρωμένος παίκτης έπαιρνε 5.000 λίρες.