«Οι ψηφιακές παραστάσεις είναι εφαλτήριο, όχι αναγκαίο κακό»

Η «Εξαϋλωμένη νύχτα» του Αρνολντ Σένμπεργκ (έργο 4, 1899) θεωρείται το πλέον αντιπροσωπευτικό έργο του συνθέτη. Γραμμένο στη «μεταρομαντική περίοδό» του, βασίζεται στο ποίημα του Ρίχαρντ Ντέμελ, χωρίς να χρησιμοποιεί το κείμενο ως μέρος της σύνθεσης. Παρότι ο Σένμπεργκ ακολούθησε τα έξι μέρη του ποιήματος στον τρόπο που έγραψε το σεξτέτο, δεν επιτρέπει καμία παύση από το ένα στο άλλο, δίνοντας στον ακροατή την αίσθηση μιας αδιάκοπης σύνθεσης. Το ποίημα περιγράφει έναν άνδρα και μια γυναίκα να διασχίζουν ένα δάσος μέσα σε μια αφύσικα λαμπρή νύχτα, όπου η γυναίκα αποκαλύπτει στον σύντροφό της πως είναι έγκυος από άλλον. Παρά τις ενοχές και την ντροπή της, ο άνδρας την καθησυχάζει και αποδέχεται το αγέννητο παιδί. Ο σκηνοθέτης Θέμελης Γλυνάτσης, ανάμεσα σε παράσταση και animation, μετατρέπει την εξπρεσιονιστική αφηγηματική γραμμή σε υλικό για τη δραματουργία ενός εφιάλτη. Η παράσταση, που ξεκινάει αύριο στις 19.30 στο 3ο Διαδικτυακό Φεστιβάλ της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, προβάλλεται ως τις 9/1/2021 στα nationalopera.gr, Facebook, YouTube, digitalculture.gov.gr. Σειρά έχουν το «Mich nicht» του Νίκου Ιωακείμ (16/12), η «Προσευχή πάνω σε ένα νανούρισμα» του Ταρκουίνιο Μέρουλα (23/12), οι «Μουσικές καλημέρΕΛΣ» (30/12), «Η κυρία του σεληνόφωτος» του Γιώργου Σισιλιάνου (6/1/2021).

Πώς προέκυψε η επιλογή και η ιδέα για το στήσιμο της «Εξαϋλωμένης νύχτας»;

Οταν ο Γιώργος Κουμεντάκης μου απαριθμούσε τις ιδέες του για το 3ο διαδικτυακό φεστιβάλ της Λυρικής, ένα από τα έργα που ανέφερε ήταν η «Εξαϋλωμένη νύχτα» του Αρνολντ Σένμπεργκ, ένα έργο που αγαπάω πολύ εδώ και πολλά χρόνια – και αμέσως του είπα πως ήθελα να το σκηνοθετήσω, παρά το γεγονός πως δεν είναι γραμμένο για σκηνική αναπαράσταση, ούτε περιλαμβάνει κάτι θεατρικό στον τρόπο που έχει γραφτεί. Γνώριζα εξ αρχής πως οι συνεργάτες μου κι εγώ θα έπρεπε να «χτίσουμε» ένα σκηνικό έργο σχεδόν από το μηδέν. Η πρόκληση έγινε ακόμα μεγαλύτερη και δελεαστικότερη όταν το σκηνικό αυτό έργο θα παρουσιαζόταν αποκλειστικά στο Διαδίκτυο. Σκεφτήκαμε λοιπόν πως θα ήταν σκόπιμο, και πολύ πιο ενδιαφέρον, να φτιάξουμε μεν μια παράσταση, την οποία όμως δεν θα την κινηματογραφούσαμε απλώς, αλλά θα τη χρησιμοποιούσαμε ως πρώτη ύλη για ένα υβριδικό πείραμα μεταξύ σκηνικής δράσης, βίντεο και animation. Ετσι, λοιπόν, αρχίσαμε να κατασκευάζουμε μια παράσταση που θα ολοκληρωνόταν αισθητικά όχι με το τέλος της κινηματογράφησης, αλλά στο μοντάζ και στο post production, όπου το κάθε καρέ ζωγραφίστηκε στο χέρι.

Σε αυτή τη δουλειά το animation πώς συνδέεται με την παράσταση;

Το animation είναι ένα πολύ ιδιαίτερο και επικίνδυνο ιδίωμα, ειδικότερα όταν συνυπάρχει με ηθοποιούς και πραγματικούς χώρους. Ομως, από την αρχή ήθελα να χρησιμοποιήσω animation για να πειραματιστώ με μια σειρά αισθητικών παραμορφώσεων, τόσο των ηθοποιών όσο και του χώρου. Ηταν δηλαδή μια ευκαιρία να αφήσω τελείως ελεύθερη τη φαντασία μου, μιας και δεν περιοριζόμουν από τους κανόνες μια ζωντανής θεατρικής εμπειρίας, και έτσι, το υλικό του εφιάλτη, της φαντασίωσης, της έκστασης και της μεταμόρφωσης, τα κύρια υλικά της ιστορίας του Ντέμελ και του Σένμπεργκ, μπορούσαν να πραγματωθούν, και ουσιαστικά, να αλλοιώσουν τη μοναδικότητα μιας μοναδικής σκηνικής πραγματικότητας. Φυσικά, χρειάστηκε πολλή σκέψη, πολλή έρευνα και πολλά πειράματα για να καταλήξουμε με τους συνεργάτες μου στην αισθητική παλέτα των παραμορφώσεων και των μεταμορφώσεων αυτών.

Η μουσική της «Εξαϋλωμένης νύχτας» ποιες θεατρικές ιδέες σάς γέννησε;

Η σύνθεση του Σένμπεργκ βασίζεται στο ομώνυμο ποίημα του Ρίχαρντ Ντέμελ, αλλά και στην προσωπική του αγωνία για την ερωτική του σχέση με τη Ματίλντε Τσεμλίνσκι, την οποία εν τέλει παντρεύτηκε. Το ποίημα, το οποίο ο Σένμπεργκ δεν «ντύνει» με μουσική, αλλά μεταγράφει σε μουσική μην χρησιμοποιώντας ούτε στίχο στη σύνθεσή του, είναι ένα μάλλον εξπρεσιονιστικό κείμενο που περιγράφει έναν περίπατο ενός ζευγαριού μέσα σε ένα δάσος, κάτω από μια ολόφωτη σελήνη – μέσα σε αυτή την αντίθεση μεταξύ απόλυτου σκοταδιού και λάμψης, η γυναίκα αποκαλύπτει στον άντρα πως είναι έγκυος από τον προηγούμενο σύντροφό της. Εκείνος αποδέχεται τον ερχομό του παιδιού και αποφασίζει να το έχει σαν δικό του, και η απόφαση αυτή, η πλήρης αποδοχή και η απόλυτη ερωτική κατάφαση, οδηγεί τόσο τους χαρακτήρες όσο και τη φύση που τους περιβάλλει, σε μια μετουσίωση και σε μια εκστατική κορύφωση. Στο βίντεο για τη Λυρική το ποίημα εμφανίζεται πάντα σε συνδυασμό με μια συγκεκριμένη σκηνή, και συγκεκριμένα μια σκηνή εξωτερικού τοπίου, το οποίο λειτουργεί και ως κατάληξη της δραματουργίας. Ηθελα οπωσδήποτε το κοινό να διαβάζει το κείμενο ως μια παράλληλη πραγματικότητα στην εικονογραφία του βίντεο – δεν είναι μόνο μια διαφορετική αισθητική προσέγγιση, αλλά βάζει και τον θεατή σε μια άλλη σχέση με αυτό που βλέπει. Αρα η μουσική του λόγου στο βίντεο είναι σαφώς το ποίημα, η εικονοποίηση των στίχων και, πάνω απ’ όλα, η ιδιοφυής μετατροπή του ποιητικού σε μουσικό κείμενο από τον Σένμπεργκ.

Ο εφιάλτης και η τρυφερότητα είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος στην παράσταση;

Το δίπολο παραμόρφωση-μεταμόρφωση είναι για μένα οι βασικοί δραματουργικοί άξονες της δουλειάς – ένα δίπολο που διατρέχει τα κοστούμια, τον σκηνικό χώρο, τους φωτισμούς, την κινηματογράφηση, και φυσικά το μοντάζ και το post production. Μία από τις εκφάνσεις του διπόλου αυτού είναι ο συσχετισμός του εφιάλτη και της τρυφερότητας – ο αρχικός εφιάλτης της Γυναίκας πλημμυρίζει το οικείο υπνοδωμάτιο, το μετατρέπει σε φρικαλέο τόπο ανάμνησης και ενοχής, παραμορφώνει τα οικεία σώματα και επινοεί το παρελθόν ως τερατώδες, μέχρι να έρθει αντιμέτωπος με μια πρωτοφανή κατάφαση και σιγά-σιγά η παραμόρφωση δίνει τη θέση της σε μια μεταμόρφωση της πραγματικότητας, όπου τα σώματα χάνονται στο φως που εκπέμπουν. Και με το που επανεμφανίζονται, απτοί πια, βρίσκουν τους εαυτούς τους σε μια νέα πραγματικότητα τρυφερότητας και γαλήνης. Αλλά για μένα το σημαντικό είναι πως αυτή η συναισθηματική πορεία δεν έχει κέντρο μόνο τους χαρακτήρες, αλλά και τους παράλληλους χώρους και τις πολλαπλές πραγματικότητες της ιστορίας. Το δωμάτιο, το δάσος, τα αντικείμενα, η θέα από το παράθυρο, όλα υπόκεινται σε αυτές τις παραμορφώσεις και μεταμορφώσεις, από τη βία σε μια πραότητα.

Θεωρείτε ότι αυτή η ηλεκτρονική δημιουργία ήρθε για να μείνει;

Η ηλεκτρονική δημιουργία δεν είναι κάτι καινούργιο, και η σχέση της με το θέατρο, τον χορό και την όπερα είναι δοκιμασμένη χρόνια τώρα, ίσως όχι σε τέτοιον βαθμό. Μπορούμε όμως, ακόμα και μετά την πανδημία, να εξερευνήσουμε τις γοητευτικές δυνατότητες της τεχνολογίας και της διάδρασης της τεχνολογίας με τη «ζωντανή» παράσταση. Ας μην αντιμετωπίσουμε, λοιπόν, την ηλεκτρονική δημιουργία ως ένα αναγκαίο κακό κατά τη διάρκεια της πανδημίας, αλλά σαν εφαλτήριο για μια εκ νέου έρευνα και πειραματισμό στη σχέση τεχνολογίας και των ζωντανών παραστατικών τεχνών.