«Ωμή αναγκαιότητα, βουβή υποταγή»

Στις 23 Ιανουαρίου 1920 ο Φρόιντ μαθαίνει τη σοβαρή ασθένεια της όμορφης κόρης του Ζόφι, εκείνης που αποκαλούσαν το «κυριακάτικο παιδί» τους, στο σπίτι τους στο Αμβούργο. Επρόκειτο για την ισπανική γρίπη (γριπώδη πνευμονία), το τρίτο κύμα της οποίας ενδημούσε τη χρονιά εκείνη και ήταν το πιο βαρύ και θανατηφόρο. Λόγω βαρυχειμωνιάς τα δρομολόγια των τρένων είχαν σταματήσει και οι γονείς της δεν μπορούσαν να την επισκεφθούν. Δύο μέρες αργότερα, στις 25, λαμβάνουν το τηλεγράφημα που ανήγγειλε τον θάνατό της.

Με αφορμή αυτή την εκατονταετηρίδα από τον θάνατο της Ζόφι Χάλμπερσταντ-Φρόιντ, είμαστε σήμερα πιο κοντά στο να σκεφτούμε τι προξένησε η απώλεια της κόρης στον πατέρα της, Ζίγκμουντ Φρόιντ. Και πώς θα μπορούσε αυτή η ιστορία να μας βοηθήσει να αντιμετωπίσουμε τη φρίκη της εποχής μας, όταν οι αλόγιστοι θάνατοι είναι και πάλι πραγματικότητα, αναρωτιέται η καθηγήτρια Ανθρωπιστικών Επιστημών Τζάκλιν Ρόουζ αρχίζοντας την ομιλία της στο ετήσιο συνέδριο που διοργανώνει το Μουσείο Φρόιντ στη Βιέννη και δημοσιεύοντας το κείμενό της στο London Review of Books.

Επιστολές. Ο μαθητής και βιογράφος του Φρόιντ, Ερνεστ Τζόουνς, δίνει μερικές λεπτομέρειες για τον τρόπο που τα θλιβερά γεγονότα επηρέασαν τη μετέπειτα πνευματική πορεία του. Η επιστολή του Φρόιντ προς τον ούγγρο ψυχαναλυτή και βοηθό του Σάντορ Φέρεντζι δίνει το πλαίσιο: «Η γυναίκα μου είναι συντετριμμένη. Εγώ σκέφτομαι: η συνεδρία της ψυχανάλυσης συνεχίζεται». Αργότερα θα γράψει στον φίλο και συνεργάτη του Μαξ Αϊτινγκον περιγράφοντας την αντίδρασή του: «Δεν ξέρω τι άλλο μένει να πει κανείς. Είναι ένα γεγονός που σε παραλύει και που δεν μπορεί να γεννήσει δεύτερες σκέψεις όταν κανείς δεν πιστεύει και έτσι γλιτώνεις από όλες τις συγκρούσεις που συμβαδίζουν με αυτές. Ωμή αναγκαιότητα, βουβή υποταγή». Ο Φέρεντζι ανησυχούσε βαθιά για τις επιπτώσεις του πλήγματος αυτού στο ηθικό του Φρόιντ. Ο Φρόιντ τον καθησύχασε με τις συγκινητικές γραμμές: «Μην ανησυχείτε για μένα. Είμαι ακριβώς όπως ήμουν, μονάχα λιγάκι πιο κουρασμένος. Το μοιραίο συμβάν, όσο οδυνηρό κι αν ήταν, δεν στάθηκε δυνατό να ανατρέψει τη στάση μου απέναντι στη ζωή. Για χρόνια ήμουν προετοιμασμένος για την απώλεια των γιων μου. Τώρα έρχεται αυτή της θυγατέρας μου. Μια και είμαι βαθιά άθρησκος δεν υπάρχει κανείς που να μπορώ να κατηγορήσω και ξέρω πως πουθενά δεν θα μπορούσε να απευθυνθεί το οποιοδήποτε παράπονο. “Ο απαράλλαχτος κύκλος των καθηκόντων ενός στρατιώτη” και η “γλυκιά συνήθεια της ύπαρξης” θα φροντίσουν ώστε τα πράγματα να συνεχίσουν όπως και πρώτα. Βαθιά μέσα μου μπορώ να ανιχνεύσω το αίσθημα μιας βαθιάς ναρκισσιστικής πληγής που δεν πρόκειται να κλείσει».

Ψυχανάλυση-φιλοσοφία. Η διαπίστωση της πληγής που δεν επουλώνεται τον οδήγησε στο έκτο κεφάλαιο με το οποίο κλείνει το στοχαστικό του σύγγραμμα «Πέραν της Αρχής της Ηδονής» (Jenseits des Lustprinzips), που γράφτηκε το 1920. Ο Φρόιντ συνδυάζει την ψυχανάλυση με τη φιλοσοφία και την εξελικτική βιολογία, αναγνωρίζοντας ως γενετικό χαρακτηριστικό των ενορμήσεων την τάση να αποκαταστήσουν μια προγενέστερη κατάσταση του ατόμου, η οποία δεν είναι άλλη από τον θάνατο.

Ο Φριτς Βίτελς, ο πρώτος βιογράφος του Φρόιντ, υποστήριξε ότι υπήρχε μια σύνδεση μεταξύ του θανάτου της Ζόφι Χάλμπερσταντ-Φρόιντ και του «Πέραν της Αρχής της Ηδονής», όπου ο Φρόιντ εισήγαγε την ιδέα της «ενόρμησης θανάτου». Η μοναδική προηγούμενη εμφάνιση του όρου ήταν σε δύο επιστολές προς τον Μαξ Αϊτινγκον τον Φεβρουάριο του 1920, λίγες εβδομάδες μετά από τον θάνατο της Ζόφι. Θα ήταν δίκαιο να πούμε ότι ο Φρόιντ τής χρωστάει τη γένεση αυτής της άνευ προηγουμένου ιδέας.

Η ενασχόληση με την αθανασία, τη διάρκεια και τη μετάδοση περνά στο έκτο κεφάλαιο του συγγράμματος, καθώς ο Φρόιντ προσπάθησε να διαπλεύσει τον θάνατο της κόρης του και να αντιμετωπίσει το γεγονός ότι ένας κρίκος στην αλυσίδα της ύπαρξης είχε σπάσει και δεν υπήρχε δυνατότητα επισκευής.

Οπως το είχε εξηγήσει στην αλληλογραφία του με τον Οσκαρ Φάιστερ, ο θάνατος της Ζόφι τον έκανε να νιώθει ότι «εκείνη χάθηκε, σαν να μην είχε υπάρξει ποτέ… Αν πρόκειται να πεθάνουμε μόνοι μας, και πρώτα χάσουμε από θάνατο εκείνους που είναι πιο αγαπητοί σε εμάς, είναι ευκολότερο να υποταχθούμε σε έναν ανελέητο νόμο της φύσης, στην ύψιστη ανάγκη (Αναγκαιότητα), παρά σε μια πιθανότητα που ίσως θα μπορούσε να είχε διαφύγει».