Τα παιδιά μπροστά στον καθρέφτη της τηλεκπαίδευσης

«Ανδρέα, φεύγω! Εχεις μάθημα 8.30. Σήκω!» ακούγεται η φωνή της μητέρας και μετά το κλείσιμο της εξώπορτας. Λίγα δημητριακά, μια αστραπιαία επίσκεψη στο μπάνιο και φορώντας πάνω από τις πιτζάμες ένα φούτερ με κουκούλα ο Ανδρέας, μαθητής Β’ Γυμνασίου, παίρνει θέση στην τραπεζαρία του σαλονιού μπροστά στην οθόνη. Από την κουζίνα τού γνέφει καλημέρα ο πατέρας που έχει ήδη πιάσει δουλειά. «Τα-μαλ-λιά-σου…» του φωνάζει χωρίς ήχο και συλλαβιστά. Τα διορθώνει όπως όπως και συνδέεται στο Webex. Πρώτη ώρα έχει Ιλιάδα. Μετά Αγγλικά, Γερμανικά, Μαθηματικά Λογοτεχνία, Μουσική, Φυσική. Στα δεκάλεπτα διαλείμματα, αλλά και κατά τη διάρκεια της τηλεκπαίδευσης, στο Viber διεξάγεται ένα παράλληλο σύστημα «τηλεδιαλόγου» μεταξύ των συμμαθητών, με σχόλια, πειράγματα, ερωτήσεις, κάτω από την – ψηφιακή – μύτη του καθηγητή. Στις 14.00 το σαλόνι υποδέχεται την Ειρήνη, μαθήτρια Ε’ Δημοτικού. Μέχρι τις 17.00 παρακολουθεί στο λάπτοπ Γλώσσα, Πληροφορική, Αγγλικά και Γυμναστική με βιντεοκλίπ και ζωντανές ασκήσεις από τη δασκάλα τις οποίες μιμείται κι η ίδια αφήνοντας για λίγο την καρέκλα. Μετά το μάθημα, παίζει – όπως και ο αδελφός της – στο Διαδίκτυο με φίλους. Τις πρώτες εβδομάδες δεν ήθελε να έρχεται σε επαφή με κανέναν, τώρα ζητεί να δει τις φίλες της το Σαββατοκύριακο. Ραντεβού με φίλους δίνει και ο Ανδρέας, αλλά όχι τους καινούριους που έκανε στο Γυμνάσιο, τους παλιούς από το Δημοτικό. Μαζί τους έχει περάσει πολλά, εκδρομές, παιχνίδια, αστεία, τσακωμούς, ομαδικά αθλήματα. Και τα δύο παιδιά θέλουν να ανοίξει ξανά το σχολείο, ο χώρος που μπορούν να εξασκήσουν την κυρίαρχη ιδιότητά τους, αυτήν του μαθητή.

Μαζί με τον μπαμπά και τη μαμά

Σε ένα άλλο σαλόνι, το μεσημέρι δεν είναι πια ώρα ανάπαυλας και οι μαθητές του σπιτιού δεν είναι δύο αλλά τέσσερις. Η οικογενειακή χορογραφία δρα σε ντουέτο. Ο Κωνσταντίνος, μαθητής Α’ Δημοτικού, με βοηθό τον μπαμπά, μαθαίνει για πρώτη φορά μέσω τάμπλετ γραφή κι ανάγνωση. Στον δίπλα καναπέ, η 4χρονη Χριστίνα με την πολύτιμη βοήθεια της μαμάς ανταποκρίνεται στις ερωτήσεις της δασκάλας, μαθαίνει τι να πατά στην οθόνη, πώς να ενεργοποιεί το μικρόφωνο για να μιλήσει, ακούει τραγούδια, συλλαβίζει λέξεις και παρουσιάζει τις χειροτεχνίες της στην κάμερα. Στο τέλος του μαθήματος, οι παιδικές φάτσες ανταλλάσσουν λίγα εκτός ύλης λόγια. «Μου λείπετε», «σας αγαπάω» είναι οι επικρατέστερες φράσεις που ακούγονται, με τα κορίτσια της ψηφιακής παρέας να είναι πιο εκδηλωτικά.

Η μέρα του εννιάχρονου Δημητράκη ξεκινά με φροντιστήριο Αγγλικών στον υπολογιστή μέχρι και το μεσημέρι που αρχίζει η τηλεκπαίδευση. Χθες Τρίτη το πρόγραμμα είχε δύο ώρες Γλώσσα, Μαθηματικά, Μουσική και Μελέτη Περιβάλλοντος, όλα προσαρμοσμένα σε μισάωρα και στους κανόνες της ψηφιακής επικοινωνίας. Οταν δεν είναι η σειρά του να μιλήσει, κοιτάζει γύρω στο δωμάτιο και από τη μέση και κάτω γίνεται υπερκινητικός. Τα ακουστικά δεν βγαίνουν από τα αφτιά του αφού και μετά το μάθημα παίζει Browl Stars, ένα διαδικτυακό παιχνίδι όπου μαζεύει πόντους, ανεβαίνει επίπεδα και μιλά στο chat με τους φίλους συμπαίκτες. Το παιχνίδι έξω δεν του λείπει, ούτε το σχολείο. Προτιμά το σπίτι, την παρέα της αδελφής του και τον γάτο του.

Οι μικρές τελετουργίες του σχολείου

Φως στις αντιδράσεις των μαθητών ρίχνει η ψυχολόγος Μαρία Βασιλική Οσάνα μιλώντας στα «ΝΕΑ» για τον αντίκτυπο που έχουν η τηλεκπαίδευση και η απώλεια των μικρών τελετουργιών του σχολείου: «Είναι μια κατάσταση που αποδίδει μεγάλη πίεση στα παιδιά. Κάποια δηλώνουν τη δυσαρέσκειά τους με το “δεν θέλω να βγω έξω”. Αλλα υποφέρουν σιωπηλά. Ολες είναι αντιδράσεις επειδή τους αφαιρέθηκαν μικρές τελετουργίες του σχολείου που ξαφνικά αποκτούν νόημα. Από το να ζωγραφίσουν το θρανίο με τον διπλανό τους, να τρέξουν στο διάλειμμα, να πάρουν ένα υποστηρικτικό βλέμμα από τον συμμαθητή. Τα ραβασάκια στο μάθημα, η ομαδική ευθύνη “θα μπούμε όλοι μαζί όταν χτυπήσει το κουδούνι”, ακόμα και η τάση της κοπάνας, “να το σκάσουμε όλοι μαζί”. Οι μυρωδιές, οι εικόνες, το χαμόγελο του καθηγητή, όλα αυτά βοηθούν στην ομαλή ανάπτυξη ενός παιδιού. Στο σχολείο καλλιεργούνται η ενσυναίσθηση, η συμπάθεια και ο αλτρουισμός. Τα παιδιά γίνονται αυτόνομα. Μαθαίνουν να είναι υπεύθυνα για τις πράξεις τους: “Δεν διάβασα, εγώ θα το διαχειριστώ, δεν είναι η μαμά μου εδώ”. Για τις συμπεριφορές τους: “Αν χτυπήσω τον συμμαθητή μου, εμένα θα πάνε στον διευθυντή”. Αλλά και για την εκπαίδευσή τους: “Επιλέγω να μην προσέξω τώρα αλλά είμαι μέσα στην τάξη, θα ζωγραφίσω το τετράδιό μου, θα μιλήσω με τον διπλανό μου”. Ολα αυτά μέσω της τηλεκπαίδευσης χάνονται, οπότε είναι σαν να μειώνονται οι ικανότητες των παιδιών».

Εθισμός στο ψηφιακό περιβάλλον

Η τηλεκπαίδευση, εξηγεί η ψυχολόγος, εθίζει τα παιδιά σε ένα ψηφιακό περιβάλλον που αναζητούν και μετά το μάθημα. Οι έφηβοι, διανύοντας την περίοδο αποκαθήλωσης των γονιών κι έχοντας απομυθοποιήσει την τεχνολογία, αναζητούν περισσότερο τους φίλους τους και εκτός σπιτιού, ενώ τα μικρότερα παιδιά λιγότερο, νιώθοντας ακόμα άνετα εντός της οικογενειακής εστίας παρέα με τον καινούργιο κόσμο των βίντεο γκέιμ. «Η οικογένεια οφείλει να αναπληρώνει τη χαμένη κοινωνικοποίηση του σχολείου. Να ενθαρρύνει τα παιδιά να μιλήσουν μετά το μάθημα με συμμαθητές τους, να υπενθυμίζει την επιστροφή στην κανονικότητα της τάξης. Τα μικρότερα έχουν ανάγκη το πρόγραμμα, τα βοηθά να είναι λειτουργικά. Διαφορετικά χάνουν το ενδιαφέρον τους για το μέλλον, δεν τους νοιάζει πότε θα ανοίξει το σχολείο, δεν θέλουν να εκτεθούν σε εξωτερικό περιβάλλον. Τα παιδιά γυμνασίου, που βιώνουν ήδη το άγχος της μετάβασης από τη μία βαθμίδα στην άλλη, νιώθοντας μετέωρα, ανατρέχουν στο αμέσως προηγούμενο υποστηρικτικό δίκτυο που είχαν δημιουργήσει. Θα δούμε φαινόμενα κοινωνικού άγχους, παιδιά να έχουν συνηθίσει την τάση να καταφύγουν στη “σπηλιά” τους, έχοντας συνδέσει το μέσα με καλό το έξω με κακό».

Κακοποιητικό περιβάλλον

Σε χειρότερη θέση βρίσκονται τα παιδιά που βιώνουν την τηλεκπαίδευση σε κακοποιητικό περιβάλλον. «Εκεί θέλουμε οι καθηγητές να έχουν τα μάτια τους δεκατέσσερα. Η ευκαιρία που τους δίνεται να δουν το σπίτι του παιδιού μέσα από την κάμερα είναι μεγάλο δώρο. Μπορούν να αναγνωρίσουν πολλά από το ντεκόρ, από την εμφάνιση του παιδιού, αν είναι απεριποίητο, αδυνατισμένο, με μαύρους κύκλους. Είναι πιο σημαντικό να σώσουμε ένα παιδί από μια τοξική κατάσταση παρά να διδαχθεί την προπαίδεια» αναφέρει η κυρία Οσάνα και ξεκαθαρίζει πως η τηλεκπαίδευση σε καμία περίπτωση δεν υποκαθιστά το σχολείο. «Υπάρχουν πολύ σοβαροί λόγοι για τους οποίους υπάρχει ο θεσμός του σχολείου. Γι’ αυτό και είναι αλάνθαστη η συνταγή ότι από το σχολείο ξεκινάμε αν θέλουμε να αλλάξουμε κάτι. Γιατί εκεί χτίζονται οι χαρακτήρες, οι προσωπικότητες» καταλήγει.