Πέντε μαθήματα για τη δημοκρατία

«Αλλο ένα βιβλίο για τη δημοκρατία, αρχαία και σύγχρονη;». Το ερώτημα μπορεί να ακούγεται νόμιμο, ειδικά την περίοδο που αρχίζει να διαγράφεται χωρίς τον Τραμπ, αλλά με την απειλή του τραμπισμού ως διαρκή υπόμνηση για το εγγύς μέλλον. Και η αλήθεια είναι ότι ο απερχόμενος πρόεδρος των ΗΠΑ, το Brexit, ο Ερντογάν και άλλοι αυταρχικοί ηγέτες της εποχής μας έχουν την «τιμητική» τους στο βιβλίο «Ισχύς και λαός» (εκδ. Διόπτρα, μτφ. Ρηγούλα Γεωργιάδου, 2020) των Alev Scott και Ανδρονίκης Μακρή. Η πρώτη, αρθρογράφος της «Guardian» και των «Financial Times», έχει γεννηθεί στο Λονδίνο, σπούδασε Κλασική Φιλολογία στην Οξφόρδη και έχει διδάξει Λατινική Γλώσσα και Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου. Η Μακρή, διδάκτωρ Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, είναι ιδρυτικό μέλος του Μορφωτικού και Ερευνητικού Κέντρου Ελληνικού Πολιτισμού (HERC) και μέλος του ΔΣ της Ελληνικής Επιγραφικής Εταιρείας.

Οι δύο συγγραφείς δεν μεταχειρίζονται τη «δημοκρατία» ως λέξη που ανήκει στο ιερό παρελθόν. Αντιθέτως, μετά την πρώτη εισαγωγή για τη γέννηση του συστήματος διακυβέρνησης στην αρχαία Αθήνα, επισημαίνουν από σελίδα σε σελίδα τις αναγωγές και τις αναλογίες με τη σύγχρονη εποχή. «Ο διάλογος Μηλίων και Αθηναίων του 416 π.Χ. παρουσιάζει… μία από τις πιο εντυπωσιακές αναλογίες με τις αρχικές διαδικασίες του Brexit, επειδή βάζει τη Βρετανία στη σαφώς απρόσμενη θέση του θύματος: είναι η Μήλος, ένα μικρό αλλά απίστευτα γενναίο νησί, που προσπάθησε να διαπραγματευτεί μια καλή συμφωνία απέναντι στην απόλυτη καταστροφή από μια πολύ ισχυρότερη δύναμη (Αθήνα, Ευρωπαϊκή Ενωση)… Είναι δύσκολο να αντισταθούμε στον πειρασμό να αναπαραγάγουμε τον διάλογο Μηλίων – Αθηναίων σαν μια περίληψη των διαπραγματεύσεων μεταξύ της βρετανικής κυβέρνησης και της Ευρωπαϊκής Ενωσης την επαύριο της προτεινόμενης εξόδου της Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ενωση, το 2019, ειδικά τον τελευτάιο διάλογο μεταξύ των Αθηναίων [Ευρωπαϊκή Ενωση] και των εκπληκτικά αλαζονικών Μηλίων [Βρετανοί]». Με αρκετές παραπομπές στις αρχαίες πηγές (τραγωδίες, Αριστοφάνη, Θουκυδίδη, Ισοκράτη κ.ά.) και άλλες τόσες σε σύγχρονα περιστατικά οι συγγραφείς πετυχαίνουν έναν «διάλογο» ανάμεσα στα ζητήματα που απασχολούν τη δημοκρατία σε διαφορετικές εποχές. Ισως σε ορισμένα σημεία οι συγκρίσεις/αναλογίες να διακρίνονται από αρκετή «ελευθερία» (ο Πεισίστρατος συγκρίνεται με τον σημερινό Ασαντ, ο Περικλής έχει αρκετές αναλογίες με τον Ατατούρκ). Αλλά αυτό μάλλον συγχωρείται στο πλαίσιο της συνολικής εικόνας, που αποδεικνύεται αρκετά πειστική: όλα όσα περιγράφονται μας αφορούν. Από την αφήγηση του βιβλίου, άλλωστε, περνάει η ευρωπαϊκή οικονομική περιπέτεια της περασμένης δεκαετίας, που αναπόφευκτα είχε παρενέργειες και στην πολιτική σκηνή. Οπως επίσης και η ελληνική. «Σήμερα οι λαϊκιστές μας χαλιναγωγούνται από θεσμικά αντίβαρα, άλλος περισσότερο, όπως ο Τραμπ (σ.σ. το βιβλίο γράφτηκε το 2019), άλλος λιγότερο, όπως ο Ερντογάν. Ολοι ισχυρίζονται ότι είναι δημοκράτες, αλλά μόλις βρεθούν σε θέση εξουσίας τείνουν προς την απολυταρχία και το κοινό σημείο τους είναι η ικανότητα να προκαλούν ένα μείγμα φόβου και ευγνωμοσύνης στον λαό τους… Στο αριστερό φάσμα, οι Podemos στην Ισπανία και ο ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα επωφελήθηκαν από την οργή των ανθρώπων με την ευρωπαϊκή κρίση χρέους και κέρδισαν τις εκλογές με την υπόσχεση ότι θα ακολουθούσαν διαφορετικές πολιτικές από αυτές που υλοποίησαν τα “συστημικά κόμματα”».

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΥΣΕΙΣ. Τα «πέντε μαθήματα από τη γενέτειρα της δημοκρατίας», που επικαλούνται οι συγγραφείς στον υπότιτλο, δεν μεταφέρονται γραμμικά στις χώρες όπου κυριαρχεί ο εθνολαϊκισμός. Τα καταγράφουν, ωστόσο, ακριβώς για να αποτυπώσουν τις δυσλειτουργίες που επέρχονται στα σύγχρονα συστήματα διακυβέρνησης, όταν τα ακυρώνουν. «Μην είσαι ιδιώτης» (που υποδεικνύει τη σημασία συμμετοχής στα κοινά), «Σταματήστε τους δημαγωγούς», «Ξανασκέψου το» (για την ικανότητα αυτοδιόρθωσης και δεύτερων ψηφοφοριών), «Απλωσε το δίχτυ» (για το προσφυγικό ζήτημα και την απόδοση της ιδιότητας του πολίτη), «Μην γίνεις υπερδύναμη». Αυτόματες, βέβαια, δεν πρέπει να θεωρούνται και οι λύσεις για τις δοκιμαζόμενες χώρες, όπως η Τουρκία, η Ινδία, η Ινδονησία, η Βραζιλία. «Δεν υπάρχουν γρήγορες θεραπείες για τα προβλήματα της δημοκρατίας και οι αντιξοότητες είναι πελώριες… Πρέπει να φροντίζουμε συνεχώς να προστατεύσουμε τη δημοκρατία μας από εμάς τους ίδιους – έτσι γινόταν πάντα… Αν οι άνθρωποι μπορούν να συσπειρώνονται αυθόρμητα και να δημιουργούν δημοκρατικούς θεσμούς, όπως έκαναν οι αρχαίοι Αθηναίοι, μπορούμε κι εμείς να συσπειρωθούμε για να προστατεύοσυμε – και να προσαρμόσουμε – τους δημοκρατικούς θεσμούς μας».