Οι πλαστοί Βερμέερ και ο «αγνοούμενος» Μποτιτσέλι

Πενήντα. Tόσα είναι τα έργα ζωγραφικής που χρειάστηκε να δημιουργηθούν για τη νέα ταινία υπό τον τίτλο «Ο τελευταίος Βερμέερ» η οποία αφηγείται την αληθινή ιστορία ενός (πολύ) όψιμου «έργου του Βερμέερ» που ζωγράφισε το 1942 ο διαβόητος πλαστογράφος Χαν βαν Μέεγκερεν.

Με άλλα λόγια, χρειάστηκε να φιλοτεχνηθούν πενήντα αντίγραφα πλαστών έργων, περισσότερα δηλαδή από όσα δημιούργησε ο καταδικασθείς για εγκληματική πράξη ζωγράφος καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Ο αριθμός άλλωστε δεν έχει και τόσο μεγάλη σημασία καθώς ο Μέεγκερεν δεν έγινε διάσημος για την ποσότητα των έργων (κυρίως της Χρυσής Εποχής της ολλανδικής ζωγραφικής) που πλαστογράφησε, αλλά για το ποιον εξαπάτησε ώστε να αγοράσει έναν πλαστό πίνακα του Γιοχάνες Βερμέερ.

Τον πλαστογράφο στην ταινία που προγραμματίζεται να κυκλοφορήσει στις Ηνωμένες Πολιτείες στις 20 Νοεμβρίου και είναι επικεντρωμένη στο διασημότερο έργο – μαϊμού του Μέεγκερεν, «Ο Χριστός και η μοιχαλίδα», υποδύεται ο αυστραλός ηθοποιός – γνωστός από την ταινία «Mementο» – Γκάι Πιρς.

Το εν λόγω έργο αγοράστηκε από τον «Στρατάρχη του Ράιχ» Χέρμαν Γκέρινγκ – στενό συνεργάτη του Χίτλερ και υψηλά ιστάμενο στην πολιτική ζωή της ναζιστικής Γερμανίας -, ο οποίος πίστεψε ότι έκανε κίνηση ματ όταν αντάλλαξε 137 λεηλατημένους πίνακες από τους Ναζί με έναν δήθεν σπάνιο Βερμέερ. Αν και μόνο 34 θεωρούνται τα αυθεντικά έργα του σπουδαίου δημιουργού της Χρυσής Εποχής της ολλανδικής ζωγραφικής, ο Γκέρινγκ αγνοούσε ότι είχαν προστεθεί στα αυθεντικά έργα επιπλέον 11 πλαστά α λα Μέεγκερεν.

Οι συμμαχικές δυνάμεις μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου βρήκαν τον επίμαχο πίνακα σε ένα ορυχείο αλατιού στην Αυστρία. Ιχνηλάτησαν την προέλευσή του με αποτέλεσμα να καταλήξουν στον Βαν Μέεγκερεν, ο οποίος ζούσε στο Αμστερνταμ. Ο πλαστογράφος είχε τότε δύο επιλογές. Η πρώτη ήταν να παραδοθεί και να καταδικαστεί σε θανατική ποινή ως συνεργάτης των Ναζί που πούλησε ένα αριστούργημα του εκ των κορυφαίων ολλανδών ζωγράφων του 17ου αι. σε υψηλόβαθμο στέλεχος της χιτλερικής ιεραρχίας. Η δεύτερη ήταν να ομολογήσει ότι το έργο ήταν πλαστό, όπως και έκανε, και να παραδεχθεί ότι εξαπάτησε τον Γκέρινγκ αποσπώντας του ένα δυσθεώρητο ποσό. Αρκετές από τις πληροφορίες που απαιτήθηκαν για το σενάριο συνελέγησαν από δικαστικά έγγραφα των μέσων του 20ού αι., στα οποία καταγράφεται ότι ο Βαν Μέεγκερεν κλήθηκε να δημιουργήσει έναν πλαστό πίνακα του Βερμέρ κατά τη διάρκεια της δίκης. Στην ταινία αναπαριστάται το συγκεκριμένο επεισόδιο, στο οποίο ο πλαστογράφος ζωγράφισε το κίβδηλο έργο προκαλώντας σύγχυση στους ειδικούς, όπως είχε κάνει και στο παρελθόν εξαπατώντας ακόμη και κορυφαίους ειδικούς, οι οποίοι γνωμάτευσαν ότι το πλαστό του έργο «Δείπνο στους Εμμαούς» ήταν αυθεντικό του δημιουργού του πίνακα «Το κορίτσι με το μαργαριταρένιο σκουλαρίκι». Για να γυριστούν οι συγκεκριμένες σκηνές χρειάστηκε να δημιουργηθούν έξι αντίγραφα του πλαστού έργου σε διαφορετικά στάδια πριν από την ολοκλήρωσή του από τον σκηνογράφο της ταινίας, Τζέιμς Τζέμιλ, ο οποίος μεταξύ άλλων είχε εργαστεί και στην ταινία με υψηλές απαιτήσεις στην αντιγραφή διάσημων έργων τέχνης, «Κώδικας ντα Βίντσι». Ο Τζέιμς Τζέμιλ ωστόσο και ο σχεδιαστής παραγωγής Αρθουρ Μαξ (γνωστός από τις ταινίες «Ο Μονομάχος» και «American Gangster») έκαναν μικρές αλλαγές στα πλαστά έργα καθώς ορισμένα τα θεώρησαν τόσο κακής ποιότητας που έκριναν ότι το κοινό δεν θα μπορούσε να εξαπατηθεί τόσο εύκολα όσο ο Γκέρινγκ. «Υπήρχαν φορές που ο Τζέιμς μού έλεγε ότι δεν μπορούσε να δεχτεί ότι κάποιος θα πίστευε πως αυτά τα χέρια έχουν ζωγραφιστεί από τον Βερμέερ και πως σκόπευε να τα κάνει καλύτερα. Τον παρότρυνα να προχωρήσει καθώς συμφωνούσα μαζί του» λέει ο Αρθουρ Μαξ. Το αποτέλεσμα ήταν μερικά χέρια και ορισμένα πρόσωπα να βελτιωθούν στα αντίγραφα που φιλοτεχνήθηκαν για την ταινία, ώστε να είναι ανατομικά πιο ακριβή. Ο Τζέμιλ από την πλευρά του αισθάνεται να ταυτίζεται εν μέρει με τον πρωταγωνιστή της ταινίας καθώς και οι δύο όχι μόνο αντέγραφαν τα έργα κάποιου άλλου για να κερδίσουν τα προς το ζην, αλλά ενδιαφέρονταν να δώσουν ένα ποιοτικό αποτέλεσμα.

Πέραν της αξίας των γεγονότων από ιστορικής πλευράς, ο Βαν Μέεγκερεν έθεσε κι ένα άλλο διαχρονικά φλέγον θέμα, σχετικά με το πώς ορίζεται η καλλιτεχνική αξία ενός έργου τέχνης, καθώς ανέφερε στη δίκη του, το 1947, τα εξής: «Μέχρι χθες αυτός ο πίνακας άξιζε εκατομμύρια φιορίνια και εμπειρογνώμονες και λάτρεις της τέχνης θα έρχονταν από όλο τον κόσμο και θα πλήρωναν για να το δουν. Σήμερα δεν αξίζει τίποτα και κανείς ούτε τον δρόμο δεν θα διασχίσει για να τον δει δωρεάν. Το έργο όμως παραμένει ίδιο. Δεν έχει αλλάξει».

H θέση αυτή φαίνεται να αποτελεί αντικείμενο προβληματισμού και για τον σκηνοθέτη της ταινίας Νταν Φρίντκιν, ο οποίος λέει ότι «υπάρχει μεγάλη τέχνη η φήμη της οποίας είναι ανύπαρκτη. Και ποιος μπορεί να πει ότι αυτός ο καλλιτέχνης είναι καλύτερος από έναν άλλο; Δεν είναι όλα μαύρα ή άσπρα».

Ανεξαρτήτως της ποιότητας, που θα αξιολογηθεί από κοινό και κριτικούς, η ταινία αφήνει πίσω της μια ενδιαφέρουσα κληρονομιά: ένα αντίγραφο του περίφημου πλαστού έργο «Ο Χριστός και η μοιχαλίδα». Το «αυθεντικό» πλαστό – το έργο του Βαν Μέεγκερεν δηλαδή – βρίσκεται επί του παρόντος στο Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας στις Βρυξέλλες, στο πλαίσιο μιας έκθεσης για την ιστορία της πλαστογραφίας και της παραποίησης. Το δεύτερο, που δημιουργήθηκε για τις ανάγκες της ταινίας από τον Τζέμιλ, κρέμεται σε περίοπτη θέση στο γραφείο του Νταν Φρίντκιν.

Πού βρίσκεται «Η Παναγία και το Θείο Βρέφος»;

Μια οικογενειακή διαμάχη, ένας απατεώνας έμπορος έργων τέχνης, μια εταιρεία – πλυντήριο μαύρου χρήματος και ένα αριστούργημα του μετρ της Αναγέννησης Σάντρο Μποτιτσέλι, αξίας 10 εκατ. ευρώ, που έχει κάνει φτερά. Μπορεί τα δεδομένα να μοιάζουν ιδανικά για να συνθέσουν ένα ενδιαφέρον κινηματογραφικό σενάριο, αλλά είναι η πραγματική ιστορία στο επίκεντρο της οποίας βρίσκεται «Η Παναγία και το Θείο Βρέφος», έργο του 1485, που αποδίδεται είτε στον ίδιο τον δημιουργό της περίφημης «Ανοιξης», είτε στα μέλη του εργαστηρίου του.

Το νήμα της υπόθεσης αρχίζει να ξετυλίγεται στις Φιλιππίνες, όπου ο πίνακας φερόταν να ανήκει στη συλλογή της χήρας του πρώην προέδρου των Φιλιππίνων Φερδινάντο Μάρκος, Ιμέλντα. Η συλλογή εξαφανίστηκε το 2001 και μαζί το εν λόγω έργο, το οποίο εμφανίστηκε ξανά – και για τελευταία φορά δημοσίως έως σήμερα – το 2007 στην γκαλερί του Λόρενς Σαλάντερ. Ο γκαλερίστας που βρέθηκε υπόδικος με τις κατηγορίες της εξαπάτησης των πελατών του, στους οποίους πωλούσε είτε πλαστά είτε έργα που δεν είχε στην κατοχή του, καταδικάστηκε σε φυλάκιση το 2010 κι έκτοτε ο πίνακας αναζητείται. Τα αμερικανικά δικαστήρια το 2014 αποφάνθηκαν ότι νόμιμος κάτοχος του αναγεννησιακού έργου είναι μια υπεράκτια και αμφιλεγόμενη ως προς τις δραστηριότητές της εταιρεία με την επωνυμία Kraken Investments. Ιδιοκτήτες της εταιρείας, με έδρα της Βρετανικές Παρθένους Νήσους, όπως προέκυψε από έγγραφα που εντόπισε το Δίκτυο Δημοσιογράφων της Ευρωπαϊκής Ερευνητικής Συνεργασίας (EIC), ήταν οι Τζον Ντικ ο νεότερος και Τάνια Ντικ – Στοκ, παιδιά του 82χρονου καναδού επιχειρηματία Τζον Ντικ. Εξι χρόνια μετά την απόφαση του δικαστηρίου όμως η τύχη του έργου αγνοείται ενώ η φερόμενη ως νόμιμη ιδιοκτήτρια Τάνια Ντικ δηλώνει παντελή άγνοια τόσο για την απόκτηση του πίνακα όσο και το πού βρίσκεται σήμερα. «Η Τάνια πιστεύει ότι η ταυτότητά της έχει κλαπεί και χρησιμοποιηθεί για κακόβουλους σκοπούς. Ο πίνακας αποκτήθηκε χωρίς τη γνώση ή τη συγκατάθεσή της» υποστηρίζει εκπρόσωπός της. Διατείνεται μάλιστα ότι η Kraken ήταν μία εταιρεία – βιτρίνα του πατέρα της. Εκείνος – με τον οποίο βρίσκεται σε δικαστική διαμάχη για περιουσιακές διαφορές – αρνείται τους ισχυρισμούς της, ενώ και ο αδελφός της δεν έχει διευκρινίσει αν γνώριζε ότι ήταν συνιδιοκτήτης της εν λόγω εταιρείας.

Σε ένα έγγραφο – κλειδί με ημερομηνία Μαρτίου 2003, το οποίο αφορά μια ανενεργή εταιρεία με έδρα το Τζέρσεϊ, τη «La Hougue» και από τα δεδομένα της οποίας προκύπτουν οι υποψίες για την Kraken, αποκαλύπτεται ότι η τελευταία απέκτησε την κυριότητα του έργου του Μποτιτσέλι. Η υπόθεση δεν έχει ξεκαθαριστεί έκτοτε. «Δεν ξέρουμε τι συνέβη με το έργο ή ποιος το έχει στην κατοχή του» δήλωσε ο εκπρόσωπος της Ντικ – Στοκ. «Σκοπεύουμε, ωστόσο, να αφιερώσουμε πόρους και ενέργεια για να μάθουμε» καταλήγει.