«Οι νόμοι της αγοράς επηρεάζουν τις νεοελληνικές σπουδές»

Θα χρειαζόταν μάλλον μια σειρά πολυσέλιδων τόμων για να περιλάβουν στις σελίδες τους το πάθος και τη συνακόλουθη αφοσίωση που έχει εμπνεύσει η Ελλάδα σε εκατοντάδες δημιουργούς είτε εκφράστηκαν με αφηγηματικά έργα είτε με μελέτες σε σχέση με το διαχρονικό πνευματικό, ποιητικό και πεζογραφικό φανέρωμα της χώρας. Εξαιρώντας από το σύνολό τους την αρχαία ελληνική γραμματεία, που έτσι κι αλλιώς αποτελεί κτήμα της ανθρωπότητας, διαβάζεται και διδάσκεται στα μεγαλύτερα πανεπιστήμια της υφηλίου. Για να θυμηθούμε όμως τον αλησμόνητο ποιητή Τάκη Σινόπουλο που είχε γράψει προσφυέστατα «εν αρχή είν’ ο λόγος και μετά ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ», με ένα τεράστιο άλμα ερχόμαστε στους σύγχρονους καιρούς και συζητούμε με τον σπουδαίο ιταλό νεοελληνιστή Βιτσέντζο Ρότολο για τη θέση της σύγχρονης γραμματείας μας στη γειτονική χώρα. Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και επίτιμος διδάκτωρ της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Αθήνας εδώ και τριάντα χρόνια, ο καθηγητής της Σύγχρονης Ελληνικής Γλώσσας και Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Παλέρμο, Βιτσέντζο Ρότολο, πιστώνεται, μαζί με ένα πλήθος δοκιμίων, άρθρων και μελετών για την κλασική, τη βυζαντινή και τη νεοελληνική λογοτεχνία, με μεταφράσεις στα ιταλικά του Διονυσίου Σολωμού, του Γιώργου Σεφέρη, του Οδυσσέα Ελύτη, του Τάκη Παπατσώνη, του Στράτη Μυριβήλη και πολλών άλλων.

Παρατηρείται εδώ και αρκετές δεκαετίες μια άνθηση των νεοελληνικών σπουδών στην Ιταλία. Θα ήταν λάθος να αναγνωρίζαμε ως αφετηρία της άνθησης αυτής τη δεκαετία του ’70;

Στην Ιταλία όντως τη δεκαετία του ’70 σημειώθηκε μια εντυπωσιακή έκρηξη στις νεοελληνικές σπουδές που βρήκαν την κατάλληλη ακαδημαϊκή ώθηση στις πρώτες μόνιμες έδρες που ιδρύθηκαν εκεί. Τον δρόμο τον είχε ανοίξει προπολεμικά ο επιφανής ελληνιστής Μπρούνο Λαβανίνι που υπήρξε και ο σκαπανέας των νεοελληνικών σπουδών στην Ιταλία. Οι προσπάθειές του καρποφόρησαν γρήγορα και, χάρη στο έργο κυρίως των προικισμένων ερευνητών και δασκάλων Ποντάνι και Βίττι, και άλλων νεότερων συναδέλφων, τα νεοελληνικά γνώρισαν μεγάλη ώθηση στην Ιταλία. Η δεκαετία του ’80 εξασφάλισε τη σταθεροποίηση και την περαιτέρω εξάπλωση του μαθήματος των Νεοελληνικών σε πολλά ιταλικά πανεπιστήμια, όπου αναδείχθηκε μια ομάδα νέων και ικανών νεοελληνιστών, με σπουδαία δράση και στη διδασκαλία και στην έρευνα. Δυστυχώς, τα τελευταία χρόνια, με τη συνταξιοδότηση των παλαιοτέρων καθηγητών, οι έδρες τους απορροφήθηκαν προς όφελος «ισχυρότερων» μαθημάτων, και αυτή η τάση συνεχίζεται και χειροτερεύει συνεχώς. Και είναι, νομίζω, κρίμα, γιατί υπάρχουν σήμερα, στον τομέα της Νεοελληνικής Φιλολογίας, αρκετοί νέοι επιστήμονες με σοβαρή κατάρτιση και έφεση, που δεν μπορούν να βρουν θέση στα πανεπιστήμια.

Είναι μόνο ο τομέας των νεοελληνικών σπουδών που γνωρίζει την κρίση αυτή ή και άλλες περιοχές των γραμμάτων;

Και οι κλασικές σπουδές αντιμετωπίζουν ανάλογα προβλήματα. Δυστυχώς η παράλογη «λογική» που επικρατεί σήμερα στη νοοτροπία των πολιτικών υπευθύνων της Ιταλίας, αλλά, θα έλεγα, και όλης της Ευρώπης, επηρεάζεται από τους ωμούς νόμους της αγοράς και όχι από την αξιοποίηση της ανθρωπιστικής κληρονομιάς του πολιτισμού μας.

Ποιο αναγνωρίζετε ως το έναυσμα που σας έκανε να στραφείτε στη νεοελληνική λογοτεχνία και να δουλέψετε για αυτή με τα τόσα καρποφόρα αποτελέσματα;

Ζητώντας συγγνώμη που θα επεκταθώ σε αυτοβιογραφικά μου στοιχεία, θα πω ότι από τα μαθητικά μου χρόνια είχα λατρεία στα αρχαία ελληνικά. Διάβαζα με μανία τους αρχαίους, πολύ πιο πέρα από τα όρια των σχολικών προγραμμάτων. Το λιγοστό χαρτζιλίκι μου το διέθετα όλο στην αγορά εκδόσεων αρχαίων συγγραφέων. Επειτα στο πανεπιστήμιο, η συνάντηση με τον Μπρούνο Λαβανίνι είχε καθοριστική σημασία. Εκείνος με μύησε στα νεοελληνικά και με κάλεσε, το 1954, στο Ιταλικό Ινστιτούτο Αθηνών, που το διηύθυνε τότε, για να γνωρίσω από κοντά τον σύγχρονο ελληνικό πολιτισμό. Εμεινα δέκα χρόνια στην Ελλάδα, γνώρισα συγγραφείς και απλούς ανθρώπους, δημιούργησα φιλίες και δεσμούς, τελικά παντρεύτηκα με Ελληνίδα. Φυσικό ήταν επομένως η πλάστιγγα να γείρει προοδευτικά προς τα νεοελληνικά. Αυτό που τραβούσε περισσότερο το ενδιαφέρον μου ήταν ο τρόπος που οι έλληνες λογοτέχνες αφομοιώνουν με πρωτότυπο και δημιουργικό πνεύμα τα διεθνή φιλολογικά ρεύματα, χωρίς να χάνουν τη συνείδηση της ελληνικής τους ταυτότητας. Επίσης, μια όψη από τον σύγχρονο ελληνικό κόσμο που με γοήτευε ανέκαθεν ήταν η νεοελληνική γλώσσα, όχι μόνο ως όργανο λογοτεχνικής δημιουργίας αλλά και ως έκφραση καθημερινής επικοινωνίας, όπου είναι ολοφάνερος ο σπάνιος πλούτος της, που προέρχεται από τον συγκερασμό μιας μοναδικής παράδοσης και μιας ανανεωτικής πορείας.