Πίσω από {LF}το «Ονομα {LF}του Ρόδου»

Μάρτιος του 1987 και οι κινηματογραφικές αίθουσες υποδέχονται την ταινία του Ζαν-Ζακ Ανό «Ονομα του Ρόδου» βασισμένη στο ομώνυμο μεσαιωνικό μυθιστόρημα του ιταλού γλωσσολόγου Ουμπέρτο Εκο. Η επιτυχία του βιβλίου αυξάνει τις προσδοκίες για τη μεταφορά του στο σινεμά και «ΤΑ ΝΕΑ» ενημερώνουν με συνοδευτικές ειδήσεις τους αναγνώστες-θεατές:

«Ηδη η ταινία παίζεται στην Ευρώπη με διχασμένες απόψεις. Στις γερμανόφωνες χώρες π.χ. είχε μεγαλύτερη επιτυχία από ό,τι στην Ιταλία – ίσως γιατί τα εσωτερικά είναι γυρισμένα μέσα σε ένα ωραιότατο γερμανικό μοναστήρι του 10ου αιώνα, ενώ τα εξωτερικά, στα στούντιο της Τσινετσιτά, που είχαν να δουν τέτοιες δόξες από τον καιρό της “Κλεοπάτρας”. Οι θεατές της ταινίας στην οποία πρωταγωνιστούν ο Σον Κόνερι και ο Φ. Μάρεϊ Αμπραχαμ θα δουν ότι στο επίκεντρο του μύθου βρίσκεται το χαμένο δεύτερο βιβλίο του Αριστοτέλη “Περί ποιητικής”. Το τελευταίο αντίτυπο του “Περί ποιητικής” καταστρέφει ένας μοναχός στο τέλος του μπεστ σέλερ του Εκο, για να μην μπορέσει να το διαβάσει κανείς άλλος.

Στην αρχή του πρώτου βιβλίου του ο Αριστοτέλης λέει ότι στο δεύτερο που θα ακολουθήσει θα ασχοληθεί με την κωμωδία. Θέμα στο πρώτο είναι η τραγωδία. Τι απέγινε το δεύτερο είναι άγνωστο. Το έγραψε ο Αριστοτέλης και χάθηκε ή δεν το έγραψε καθόλου; Μια ανέλπιστη εξέλιξη που σημειώθηκε τώρα στο θέμα θα πρέπει να χαροποίησε ιδιαίτερα τον Εκο. Οι “Sunday Times” αναφέρουν ότι βρέθηκε το χειρόγραφο του δεύτερου βιβλίου του “Περί ποιητικής”, ή σωστότερα, μια επιτομή, μια περίληψη του βιβλίου αυτού. Το ανακάλυψε στο Παρίσι ένας νέος κλασικός φιλόλογος, ο Ρίτσαρντ Τζάνκο.

Συρράφοντας αποσπάσματα ενός χειρογράφου που έγραψε τον 10ο αιώνα ένας μοναχός και που ισχυρίζεται ότι το αποτέλεσμα της συρραφής είναι το πολυθρύλητο χαμένο έργο του Σταγειρίτη.

Ο Αριστοτέλης – λέει ο αρθρογράφος – μπορεί να έχαιρε μεγάλης εκτίμησης ως φιλόσοφος τον Μεσαίωνα, αλλά η Εκκλησία δεν θα άφηνε ποτέ να κυκλοφορήσει ένα βιβλίο περί κωμωδίας, έστω είναι γνωστό ως χειρόγραφο “ντε Κοναλέν 120” στην Εθνική Βιβλιοθήκη του Παρισιού, ο Ρίτσαρντ Τζάνκο και αν το υπέγραφε εκείνος. Εάν λοιπόν το έγραψε και υπήρχε, μπορεί να υποθέσει κανείς ότι πιθανότατα το κατέστρεψε η Εκκλησία… Η μεσαιωνική Εκκλησία θα πρέπει να τρέφει ιδιαίτερη απέχθεια για το δεύτερο βιβλίο, το περί κωμωδίας, όπου επικυρώνεται από τον μεγάλο κριτικό το γέλιο, η διακωμώδηση, η σάτιρα, ως όπλο κατά του παραφουσκωμένου κύρους και του στόμφου.

Ο Εκο, λένε, δεν γνώριζε τίποτα για την ανακάλυψη αυτή πριν να γράψει το βιβλίο του. Ούτε και ο Τζάνκο γνώριζε τίποτα για το “Ονομα του Ρόδου” πριν να ανακαλύψει το χειρόγραφο. Το βιβλίο και η ανακάλυψη, κατά τον εκδότη του Τζάνκο, Κόλιν Χέικραφτ, είναι μια “εκπληκτική σύμπτωση”. Στους κύκλους όμως των κλασικών φιλολόγων έχουν ξεσηκωθεί θυελλώδεις συζητήσεις. Είτε είναι όμως σύμπτωση είτε όχι, είτε βρέθηκε είτε όχι το δεύτερο βιβλίο του Αριστοτέλη, αυτό δεν επηρεάζει την ταινία, που την ποιότητά της θα την κρίνουμε μεθαύριο.

Θα πρέπει να σημειώσουμε τέλος ότι ο αναγνώστης και συνεργάτης κλασικός φιλόλογος Ανδρέας Παναγόπουλος είχε από τον Δεκέμβριο του ’86 επισημάνει σε άρθρο του στο περιοδικό “Τέταρτο” την ομοιότητα του περιεχομένου του χειρογράφου “Tractatus Coinslinianus” (χειρόγραφο “ντε Κοναλέν 120”) με το επίμαχο σημείο του “Ονόματος του Ρόδου” του Εκο, υποστηρίζοντας μάλιστα ότι δεν πρόκειται για επιτομή ή περίληψη του αριστοτελικού χαμένου βιβλίου, αλλά για παρωδία αγνώστου συγγραφέα…».