Η ιστορία των συμβόλων που μας ενώνουν

Ο 20ός αιώνας χαρακτηρίστηκε από έργα που αντιμετώπισαν προκλητικά τις παραδόσεις σε όλα τα πεδία της τέχνης. Η «Ιεροτελεστία της άνοιξης» – ένα από τα σημαντικότερα μπαλέτα στην ιστορία του χορού – του Ιγκορ Στραβίνσκι που έκανε πρεμιέρα το 1913 προκάλεσε σκάνδαλο καθώς αναπαριστά μια παγανιστική τελετή, η οποία καταλήγει σε μία ανθρωποθυσία. Ο νομπελίστας Τ.Σ. Ελιοτ στην «Ερημη Χώρα», το 1922, χρησιμοποίησε τον θρύλο του Αγιου Δισκοπότηρου ως μεταφορά για την παρακμή της σύγχρονης κοινωνίας. Οι μεγάλης κλίμακας πίνακες της Χίλμα αφ Κλιντ – της Σουηδέζας παραγνωρισμένης έως πρόσφατα πρωτοπόρου της αφηρημένης τέχνης – εκφράζουν το δικό της όραμα για την κοσμογονία και την κοσμογραφία. Τα δε έργα των σουρεαλιστών επιχειρούν να εξερευνήσουν το ασυνείδητο.

Ωστόσο, κανένας από αυτούς τους καλλιτέχνες δεν έσπασε πλήρως τους δεσμούς με το παρελθόν, καθώς τα σύμβολα που απεικονίζονται σε όλα τα έργα τους ανήκουν σε παραδόσεις χιλιετιών. Το «Λεξικό των συμβόλων» του Χουάν Εδουάρδο Σιρλότ, από το 1958 οπότε και κυκλοφόρησε, αποτελεί μία ανεκτίμητη πηγή για την αποκωδικοποίησή τους. Επικαιροποιούνταν τακτικά τις επόμενες δεκαετίες, αλλά τον περασμένο Σεπτέμβριο το περιοδικό «New York Review Books» προχώρησε σε μια νέα έκδοση του έργου στην αγγλική γλώσσα, η οποία παρουσιάζεται ως «πρωτότυπη, σημαντικά διευρυμένη μορφή του». Οι προηγούμενες αγγλικές εκδόσεις βασίζονταν στη μετάφραση του 1962 από τον Τζακ Σέιτζ, ενώ ο ίδιος ο Σιρλότ συνέχισε να εμπλουτίζει το λεξικό μέχρι τον θάνατό του το 1971. Σε αυτή τη νέα έκδοση, η μεταφράστρια Βαλερί Μάιλς ενσωματώνει την έκδοση του Τζακ Σέιτζ.

Ο ΧΟΥΑΝ ΕΔΟΥΑΡΔΟ ΣΙΡΛΟΤ. Γεννημένος στη Βαρκελώνη το 1916, ο Σιρλότ ήταν συνθέτης, μουσικολόγος, κριτικός τέχνης, μεταφραστής και συλλέκτης παλαιών σπαθιών. Τη δεκαετία του 1940 γνώρισε και μετέφρασε την ποίηση πρωτοπόρων συγγραφέων όπως ο Πολ Ελιάρ, ο Αντρέ Μπρετόν και ο Αντονέν Αρτό. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ήρθε σε επαφή και εξοικειώθηκε με τον σουρεαλισμό και τον ντανταϊσμό, κινήματα τα οποία από τη φύση τους διατηρούσαν μια συγγένεια με τον εκλεκτικό πνευματισμό. Το 1949 ταξίδεψε στο Παρίσι, όπου γνώρισε τον Μπρετόν. Την ίδια χρονιά δημοσιεύτηκε η πρώτη του πραγματεία για τον Στραβίνσκι, ακολουθούμενη από έργα όπως «Η τέχνη του Γκαουντί» (1950), «Η αφηρημένη ζωγραφική» (1951), «Το ύφος του 20ού αιώνα» (1952) και η «Εισαγωγή στον σουρεαλισμό» (1953).

Στον κόσμο των συμβόλων άρχισε να μυείται στις αρχές της δεκαετίας του 1950 από τον γερμανό εθνολόγο και μουσικολόγο Μάριους Σνάιντερ. Ωστόσο, η σύνδεσή του με τον ντανταϊσμό και τον σουρεαλισμό τον είχε ήδη προετοιμάσει για τη μελέτη των συμβόλων κι έτσι το 1954 δημοσίευσε το έργο του «Το μάτι στη μυθολογία» που αποτέλεσε πρόδρομο του λεξικού του. Το τελευταίο αυτό πόνημα αντικατοπτρίζει τα πολλαπλά ενδιαφέροντα του Σιρλότ, «τρελαίνοντας» μερικές φορές τον αναγνώστη. Τα εκατοντάδες σύμβολα στα οποία αναφέρεται συναντώνται στη δυτική και ανατολική μυθολογία και θρησκεία, καθώς και στην αστρολογία, την αλχημεία, τον μυστικισμό και σε δημοφιλή εργαλεία μαντείας, όπως οι κάρτες ταρώ, ενώ έχουν απασχολήσει επίσης τους κορυφαίους της ψυχανάλυσης Φρόιντ και Γιουνγκ, αλλά και τους σουρεαλιστές λογοτέχνες και ζωγράφους.

ΜΑΤΙ, ΗΛΙΟΣ, ΦΩΣ. Στο λήμμα «μάτι» ο συγγραφέας ξεκινά με μια αναφορά στον φιλόσοφο της ύστερης αρχαιότητας Πλωτίνο προτού εξερευνήσει τις συσχετίσεις μεταξύ του ματιού, του ήλιου και του φωτός, οι οποίες υποδηλώνουν την ευφυΐα του πνεύματος, που εκφράζεται σε διάφορες θρησκείες και μυθολογίες μέσω του «θεϊκού ματιού». Σημειώνει την αντίληψη των αρχαίων Αιγυπτίων ότι το μάτι λειτουργεί ως ουράνιο δοχείο – ένα μοτίβο που απαντάται, εξηγεί, και στον Ρενέ Μαγκρίτ – ενώ αναφέρεται και στην ανατομική κίνηση, τον πολλαπλασιασμό ή την αφαίρεση των ματιών σε θεούς, τέρατα και δαίμονες.

Η εγκυκλοπαιδική αυτή περιγραφή είναι χαρακτηριστική των μεγαλύτερων λημμάτων της έκδοσης, τα οποία προσομοιάζουν σε ενδιαφέροντα σύντομα δοκίμια. Ωστόσο, όπως έγραψε και η κριτικός Κάθριν Ράου το 1962, «μόνο αν διαβάσει κάποιος με συνέπεια τον τόμο μπορεί να αντιληφθεί τις περίπλοκες συσχετίσεις των συμβολικών νοημάτων».

Ενα τυχαίο παράδειγμα είναι το λήμμα που αφορά το κηρύκειο, το ραβδί που έφερε ο θεός Ερμής, γύρω από το οποίο περιπλέκονται δύο φίδια. Στην κορυφή της ράβδου, απεικονίζεται ένα ζευγάρι φτερών. Κατά την ελληνική μυθολογία ο Ερμής παρενέβη με το ραβδί του σε μια διαμάχη μεταξύ των δύο ερπετών και τα ανάγκασε να τυλιχθούν γύρω από το στέλεχος της ράβδου του. Παραδοσιακά το κηρύκειο αντιπροσωπεύει τη δύναμη που προκύπτει από την ισορροπία των αντίθετων στοιχείων (τα φίδια και τα φτερά), αλλά και των ίδιων των τεσσάρων στοιχείων της φύσης – της γης, της φωτιάς, του νερού και του αέρα. Το ραβδί συμβολίζει τον κοσμικό άξονα που ενώνει τα διαφορετικά στοιχεία και είναι βυθισμένο στον ομφαλό της Γης, μοτίβο επαναλαμβανόμενο σε όλες τις θρησκείες και τις μυθολογίες παγκοσμίως.

ΔΡΑΚΟΣ, ΦΙΔΙ, ΧΕΛΩΝΑ. Ο δράκος – όπως αναφέρεται στο σχετικό λήμμα – έχει επίσης εμφάνιση ερπετού και ενσαρκώνει έναν αρχέγονο εχθρό που εξημερώθηκε από ήρωες και αγίους οι οποίοι σχετίζονται με τον ήλιο. Τι διαφοροποιεί τον δράκο από το φίδι; Το φίδι συμβολίζει την ίδια την ενέργεια και συνδεόταν με θηλυκές χθόνιες θεότητες, οι οποίες ήταν προγενέστερες των ουράνιων. Ο δράκος συνδέεται επίσης με το φίδι, διότι και οι δύο σχετίζονται με τον κοσμικό άξονα.

Από τον φανταστικό δράκο, ο Σιρλότ προχωρά στον συμβολισμό των κοσμικών πλασμάτων. Οι χελώνες, για παράδειγμα, αντιπροσωπεύουν τον υλικό κόσμο στην Απω Ανατολή και τη συγκεχυμένη μάζα (την κατάσταση χάους) στην αλχημεία. Ο αργός ρυθμός τους συμβολίζει την αξία της εγκράτειας και τη φυσική πορεία της εξέλιξης, πάνω στην οποία δεν έχουμε κανέναν έλεγχο.

Ορισμένα άλλα λήμματα είναι απογοητευτικά σύντομα. Ο Σιρλότ μετά βίας σκιαγραφεί το μυθολογικό και ιστορικό υπόβαθρο του ραβδιού, το οποίο, στον κόσμο των συμβόλων αλλά και στην τέχνη, είναι εξίσου σημαντικό όσο το σπαθί. Ωστόσο, μαθαίνουμε ότι ο Νταλί το ενσωμάτωσε ως δεκανίκι σε πίνακές του, όπως ο δημοφιλής «Υπνος» (1937). Σε γενικές γραμμές, ωστόσο, ο συγγραφέας δίνει σαφές προβάδισμα στην αξιοποίηση της μυθολογίας, των θρησκειών και της ψυχανάλυσης ως πηγών έναντι των εικαστικών τεχνών. Με εξαίρεση τους σουρεαλιστές (ιδιαιτέρως τους Μαγκρίτ και Νταλί), τον Ιερώνυμο Μπος και ορισμένους ακόμη ζωγράφους, σπάνια αναφέρεται σε πίνακες και γλυπτά παρά το γεγονός ότι προσφέρουν έναν προσιτό τρόπο εξήγησης πολλών συμβόλων.

Η «φρέσκια» αυτή έκδοση ήρθε στην κατάλληλη συγκυρία, τη στιγμή της δεύτερης περιόδου εγκλεισμού λόγω της πανδημίας του κορωνοϊού, καθώς προσφέρει τη δυνατότητα στους αναγνώστες να «παρασυρθούν» από λήμμα σε λήμμα και να διαπιστώσουν την υποφώσκουσα συνέχεια μεταξύ των παγκόσμιων πολιτισμών, παρά τις αναταραχές, τους πολέμους και τις καταστροφές που σημειώνονται σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους. Και παράλληλα να ανακαλύψουν μέσα από τα σύμβολα και τις αλληγορίες τους τα νήματα που συνδέουν τους λαούς και τις θρησκείες, τις λογοτεχνικές και καλλιτεχνικές παραδόσεις, σε μια εποχή που το ενδιαφέρον για τον αποκρυφισμό είναι έντονο, παράλληλα με τη στροφή μερίδας του κόσμου στις θρησκείες, ιδιαιτέρως μετά την πανδημία, η οποία έχει ενισχύσει – σύμφωνα με την πλατφόρμα J. Walter Thompson Intelligence, η οποία καταγράφει τάσεις συνδυάζοντας έρευνα, καινοτομία και ανάλυση δεδομένων από όλο το τον κόσμο – το θρησκευτικό συναίσθημα και την ανάγκη για προσευχή.