Η ανοιχτή πληγή της οικογενειακής μνήμης

Το αφήγημα του Χάρη Βλαβιανού «Τώρα θα μιλήσω εγώ» λειτουργεί ως συνέχεια και συμπλήρωμα του βιβλίου του «Το αίμα νερό – μυθιστόρημα σε σαράντα πέντε πράξεις» (Εκδόσεις Πατάκη, 2014). Και στα δύο βιβλία κυριαρχεί η αφηγηματικότητα, ωστόσο τα κοινά νήματα που τα συνδέουν με τα προηγούμενα ποιητικά έργα του Βλαβιανού είναι τόσα ώστε μπορούμε να κάνουμε λόγο για δεσμό. Κι αυτό γιατί το θέμα της οικογένειας ως πληγής και το θέμα του τραυματισμένου από το πλέγμα των οικογενειακών σχέσεων αυτοβιογραφούμενου εαυτού είναι δύο σταθεροί και τεμνόμενοι μεταξύ τους άξονες της θεματικής και της ποιητικής του Βλαβιανού. Επίσης, ο εκφραστικός δεσμός έγκειται ιδίως στη συμπυκνωμένη αφήγηση, χάρη στην αφαιρετική οικονομία που γνωρίζει κάποιος ως ποιητής.

Στο «Αίμα νερό» ο Βλαβιανός αφηγήθηκε τη βαθιά τραυματική σχέση του με τους πεθαμένους πλέον γονείς του. Στο «Τώρα θα μιλήσω εγώ» ο θεματικός πυρήνας μετατίθεται στην επίσης επώδυνη σχέση με την αδελφή του Μαρίνα που από την εφηβεία μέχρι τα πενήντα της, όταν πέθανε, ήταν ναρκομανής και έζησε μόνη, μακριά από τους γονείς και τον αδελφό της. Το σύντομο εισαγωγικό σημείωμα, που φέρει την ημερομηνία θανάτου της Μαρίνας, 11 Ιουνίου 2017, είναι ένα αναφορικό κείμενο όπου ο συγγραφέας ανατρέχει στα συναισθηματικά κίνητρα και εξηγεί τις προθέσεις του βιβλίου του: «Δίνω φωνή στην ίδια. Να μιλήσει για τους λόγους που την οδήγησαν στα ναρκωτικά, για την ανάγκη της να ερωτοτροπεί διαρκώς με τον θάνατο». Στο ίδιο σημείωμα ο Βλαβιανός προσδιορίζει το είδος του βιβλίου του: «Οσα δεν είπε όσο ζούσε [η Μαρίνα] τα λέει τώρα σ’ αυτόν τον δραματικό αποσπασματικό μονόλογο». Το κυρίως σώμα του μονολόγου αποτελείται από 40 σύντομες, από μερικές αράδες μέχρι 3 σελίδες, ατιτλοφόρητες ενότητες. Η δραματικότητα πηγάζει από τη σκοτεινή βιωματική ύλη του αφηγήματος: ύστερα από κάποιες φωτεινές αναμνήσεις της εφηβείας, δίπλα στον αδελφό της, η υπόλοιπη ζωή της ηρωίδας α ηγήτριας σημαδεύτηκε από τη μοναξιά, τις διαψεύσεις, την ταπείνωση, την ανέχεια, τη σωματική εξάρτηση και εξαθλίωση, τον ψυχικό πόνο. Η βασική πηγή του πόνου ήταν η συμπεριφορά τή συναισθηματικά ψυχρής μητέρας που ουσιαστικά εγκατέλειψε την κόρη που αμαύρωνε την κοινωνική εικόνα της. Ο χαρακτηρισμός του μονολόγου ως «αποσπασματικού» πιστεύω ότι αναφέρεται ιδίως στην εκφραστική πυκνότητα των μερών του, καθώς η αφηγηματική ανάπτυξη της ιστορίας, χωρίς να είναι γραμμική, ουσιαστικά διατρέχει χωρίς σημαντικά κενά ολόκληρη τη ζωή της χαμένης αδελφής, από την εφηβεία μέχρι τον θάνατό της. Καθώς μέρος αυτής της ζωής είναι και η σποραδική επαφή με τον αδελφό της, μέσω αλληλογραφίας, τηλεφωνημάτων και μερικών συναντήσεων, το βιβλίο συμπληρώνει άμεσα ψηφίδες του θέματος του αυτοβιογραφούμενου εαυτού. Βέβαια η κρίσιμη διαφορά από το «Αίμα νερό» και, συνάμα, η αφηγηματική πρόκληση που ο Βλαβιανός αντιμετώπισε επιτυχώς είναι ότι αφηγητής εδώ δεν είναι ο αυτοβιογραφούμενος, αλλά το γυναικείο πρόσωπο της αδελφής που, καθώς έχει πεθάνει, το ύφος της είναι ουδέτερο, αναφορικό ως προς την πραγματικότητα, χωρίς ίχνος μελοδραματισμού.

Η θεματοποίηση όψεων της δραματικής οικογενειακής ιστορίας του Βλαβιανού συναρτάται με την αναζήτηση της ταυτότητάς του ως ενός πεισματικά αυτοβιογραφούμενου εαυτού που υποβάλλεται στον βασανισμό ή και την ταπείνωση της αυτοέκθεσης για να λυτρωθεί: το εξιλαστήριο θύμα της οικογένειας στον βωμό της πεζογραφίας (και της ποίησης) συμπαρασύρει στη λυτρωτική θυσία του τα λιγοστά αγαπημένα, όπως η αδελφή, και τα περισσότερα μισητά οικογενειακά πρόσωπα. Ετσι, αν και στο «Τώρα θα μιλήσω εγώ» «μιλά» η Μαρίνα, η φωνή της κρύβει και φανερώνει το τραύμα, τις ενοχές ή και τις τύψεις του αδελφού που επιστρέφει στον τόπο του «εγκλήματος» το οποίο κατατρύχει μεγάλο μέρος της λογοτεχνίας: αν τα πράγματα είχαν συμβεί αλλιώς. Η τελευταία ενότητα του βιβλίου είναι οι λέξεις της Μαρίνας: «Θα ήθελα να ήταν εκεί [τη στιγμή του θανάτου μου ο αδελφός μου] να μου κρατάει το χέρι. Δεν ήταν» (σ. 67). Επειδή δεν ήταν, έδωσε φωνή στη Μαρίνα, για να ομολογήσουν και εκείνη και αυτός τις περιστάσεις και τα αίτια μιας αγαπημένης σχέσης που δεν έζησαν. Ετσι η δραματικότητα του βιβλίου, που μεταδίδεται ακέραια στον αναγνώστη, πηγάζει κυρίως από αυτή τη μετά θάνατον αδύνατη και (διά της λογοτεχνίας) δυνατή συνάντηση των δύο αδελφιών.