Τρεις προτάσεις για ανάδειξη μνημείων

Αμαλία Κωτσάκη,

Πολυτεχνείο Κρήτης

Μονή Αγίας Τριάδας των Τζαγκαρόλων, Ακρωτήρι Χανίων

Ανάδειξη «εκ των έσω»

Υπάρχουν μνημεία για τα οποία η «ανάδειξη», ταυτόσημη με την αποκατάστασή τους, τη διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου τους ή τον κατάλληλο φωτισμό τους, θεωρείται δεδομένη και αναγκαία, συνακόλουθη της εγγραφής τους στη συλλογική μνήμη του τόπου ή της οικουμενικής τους σημασίας.

Δίπλα όμως σε αυτά, συχνά σε απομακρυσμένες περιοχές μακράν των τουριστικών πόλων έλξης αλλά και χωρίς κάποιον σύνδεσμο με τις τοπικές κοινωνίες, στέκουν μνημεία σημαντικά, για τα οποία η απόφαση για την ολοκληρωμένη προστασία και «ανάδειξή» τους δεν είναι δεδομένη και παραμένουν άγνωστα και ερειπωμένα.

Στις περιπτώσεις αυτές η ολοκληρωμένη προστασία τους προϋποθέτει μια «εκ των έσω ανάδειξη» που θα τα εντάξει οργανικά στη ζωή της τοπικής κοινωνίας και στη συλλογική μνήμη της, με συνακόλουθο το αίτημα για την αποκατάσταση και προβολή τους.

Στην Κρήτη, χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας τέτοιας «εκ των έσω ανάδειξης» αποτελεί η βενετσιάνικη Μονή της Αγίας Τριάδας των Τζαγκαρόλων στο Ακρωτήρι Χανίων, λίγα χιλιόμετρα από το κέντρο της πόλης. Η ίδρυση το 1902, από την Κρητική Πολιτεία, της Ιερατικής Σχολής – σχολείο και οικοτροφείο στον περίβολό της -, όπου παιδιά από όλον τον νομό «μετέρχοντο ελληνικής παιδείας», ενίσχυσε το κύρος της μονής και τον σύνδεσμό της με την τοπική κοινωνία. Παράλληλα όμως η μονή ανέπτυξε σημαντική αγροτική παραγωγή με προϊόντα υψηλότατης ποιότητας (κυρίως ελαιόλαδο και εκλεκτές ποικιλίες οίνων) τα οποία προωθούνται στην ελληνική και διεθνή αγορά και μαζί με τις θρησκευτικές λειτουργίες, τους επισκέπτες και το μουσείο εξασφαλίζουν στη μονή σημαντικά έσοδα αλλά και διεθνή προβολή.

Η οικονομική βιωσιμότητά της είναι εκείνη που της έχει δώσει τη δυνατότητα, σε συνέργεια με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Χανίων, να υλοποιήσει πρόγραμμα αποκατάστασης και συντήρησης των κτισμάτων της, με αποτέλεσμα τη σημερινή εξαιρετική κατάσταση του μνημείου, η οποία συνεχώς βελτιώνεται.

Η πρόσφατη απόφαση για μετατροπή της πρώην Ιερατικής Σχολής σε Πατριαρχικό Ιδρυμα Μελετών και Ερευνών «Πατριάρχης Βαρθολομαίος» (έκθεση, αρχεία, συνέδρια), καθώς και τη μετατροπή ενός μικρού οικισμού του 18ου-19ου αιώνα εκτός περιβόλου της μονής σε χώρους φιλοξενίας των ερευνητών, με την υποστήριξη από ερευνητική ομάδα της Αρχιτεκτονικής Σχολής του Πολυτεχνείου Κρήτης, στην οποία έχω την τιμή να είμαι επιστημονική υπεύθυνη, θα αναδείξει τη βενετσιάνικη μονή περαιτέρω σε επίπεδο τοπικό, υπερτοπικό και διεθνές. Ενα αξιόλογο παράδειγμα μιας «εκ των έσω ανάδειξης» μνημείου στην Κρήτη.

g

Σοφία Βυζοβίτη,

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Ανάπλαση της πλατείας Καπνεργάτη, Καβάλα

Προασπίζοντας την εδαφικότητα

Το καλοκαίρι του 1933, στον απόηχο της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης του 1929 και των διαρθρωτικών αλλαγών στην οικονομία του καπνού, που την περίοδο αυτή αποτελεί το 70% του εθνικού εξαγώγιμου προϊόντος, χιλιάδες καπνεργάτες της Καβάλας εξεγείρονται. Ενάντια στην ανεργία και στην πείνα απεργούν, καταλαμβάνουν καπναποθήκες, διαδηλώνουν, συσπειρώνουν τις δυνάμεις της τοπικής κοινωνίας, διεκδικούν το δικαίωμα στην αξιοπρεπή εργασία και διαβίωση.

Το 1986, μπροστά στη Δημοτική Καπναποθήκη της Καβάλας, ένα οθωμανικό – νεοκλασικό κτίριο του 1910 που στέγαζε την καπνεμπορική εταιρεία Kiazim Emin & Cie, δημιουργείται πλατεία, ένας χώρος μνήμης, τιμής και αναγνώρισης των αγώνων για τα εργατικά δικαιώματα. Στο κέντρο της τοποθετείται το μεγάλο γλυπτό του Δημήτρη Αρμακόλλα, μνημείο στον καπνεργατικό αγώνα.

Το 2007 προκηρύσσεται από τον Δήμο Καβάλας αρχιτεκτονικός διαγωνισμός προσχεδίων για την ανάπλαση της πλατείας. Η πρόταση αυτή αποτελεί συμμετοχή στον διαγωνισμό αυτόν.

Ο ανασχεδιασμός της πλατείας Καπνεργάτη οφείλει να είναι λιτός· να μην υπερβαίνει την αρχιτεκτονική των παρακείμενων ιστορικών κτιρίων, να τα πλαισιώνει και να τα αναδεικνύει φέρνοντάς τα σε διάλογο με στοιχεία καινοτομίας.

Προτείνεται η δημιουργία μιας «άδειας» πλατείας – σε αντίθεση με τη σημερινή που είναι ασφυκτικά γεμάτη από πλατώματα, παρτέρια, σκαλοπάτια και γλυπτά που δυσκολεύουν την κίνηση και τη συνάθροιση – όπου το κενό αποτελεί τον χώρο της μνήμης, τον χώρο των αγώνων, της διαβούλευσης και της δημόσιας έκφρασης, αλλά και ζωτικό χώρο της πόλης εν δυνάμει γεμάτο δραστηριότητα. Προτείνεται η δημιουργία ενός «πλαγίου εδάφους» για την πλατεία, μιας ενιαίας ελαφρώς κεκλιμένης επιφάνειας που πτυχώνεται.

Προτείνεται μια «κεραμική πλατεία» στο ύφος των terra cotta πλατειών της Τοσκάνης στην εικονογραφία της. Στη μικρή κλίμακα επιδιώκεται μια υλική μετεγγραφή της μνήμης αναφορικά με ιστορικά δεδομένα της πρώτης εκβιομηχάνισης της καπνεργασίας. Η χειρωναξία της κατεργασίας καπνού, που λάμβανε χώρα στις καπναποθήκες της Καβάλας μέχρι τη δεκαετία του 1950, γίνεται αφετηρία για έναν πληθυσμό υφών και σχημάτων. Εικόνες γενεσιουργές αποτελούν το καπνόφυλλο, το παστάλι, τον γύρο, το πακέτο, μοτίβα που προκύπτουν από τη σχολαστική τοποθέτηση των φύλλων καπνού. Η μορφή ψηφίδας αποτελεί γεωμετρική αφαίρεση του σχήματος του καπνόφυλλου και η συνάθροισή της μέσω χρωματικών τόνων, όπως προκύπτουν κατά το ψήσιμο του κεραμικού, μπορεί να παραγάγει μεγάλο ψηφιδωτό δάπεδο που παραπέμπει στους χρωματικούς κυματισμούς ενός πακέτου καπνού. Ο κεραμικός κυβόλιθος σε σχήμα καπνόφυλλου αποτελεί καινοτόμα συμβολή στην γκάμα υλικών πλακόστρωσης στον δημόσιο χώρο – στην πληθώρα της τσιμεντόπλακας – και σχεδιάζεται αποκλειστικά για την πλατεία Καπνεργάτη της Καβάλας. Πρόκειται για την επαναφορά και επικαιροποίηση ενός παραδοσιακού υλικού και τεχνικής πλακόστρωσης – terra cotta – υψηλής περιβαλλοντικής απόδοσης και υψηλής αισθητικής.

g

Κατερίνα Κοτζιά,

Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Βυζαντινή Λεωφόρος, Θεσσαλονίκη

Η ανάγκη για ένα κοσμικό αφήγημα

Κάθε αφορμή αποκάλυψης και επαναπροσδιορισμού της σχέσης του παρελθόντος με το παρόν είναι τρόπος προβολής και ανάδειξης της μνήμης. Το επείγον της καθημερινής ζωής καταπίνει αλλιώς το σημαντικό όπως το έχει ορίσει η Ιστορία. Οταν λείπει η σύνδεση με το παρόν, τα μνημεία, οι τόποι μνήμης, μετατρέπονται με το πέρασμα του χρόνου σε αστικά κενά, κενά μνήμης. Πριν σκεφτεί κανείς πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτή η σύνδεση, είναι χρήσιμο να λάβει υπόψη ότι η συλλογική μνήμη κατασκευάζεται διαρκώς. Η ίδια η επιλογή της ανάδειξης ανάμεσα σε ένα πλήθος σημείων στον χάρτη των συμβάντων είναι πρωτίστως πολιτική πράξη.

Ως τέτοια, η πρόσφατη προβολή των σκίτσων του «Charlie Hebdo» ήταν συγχρόνως ένα αφηγηματικό εύρημα με εφαρμογή στον χώρο: Κατασκεύασε ένα νέο, εφήμερο μνημείο, ένα σημείο μνήμης στον χρόνο, σε μια προσπάθεια να μετατοπιστεί η συζήτηση από το ίδιο το περιεχόμενο των σκίτσων στο πραγματικό διακύβευμα: τη σημασία που έχει σήμερα η διαφύλαξη της ελευθερίας του λόγου στις δημοκρατικές κοινωνίες. Η σύνδεση της μνήμης των αγώνων για αυτή τη διαφύλαξη με την ιστορία του Παρισιού αποκαλύφθηκε με τη χρήση αυτού ακριβώς του αφηγηματικού ευρήματος.

Στις μητροπόλεις του κόσμου, εδώ και μερικές δεκαετίες, τα μνημεία λειτουργούν περισσότερο ως σπόνδυλοι στη ραχοκοκαλιά μιας γενικότερης αφήγησης για την πόλη και τους πολίτες της, που επιδιώκει τη σωματική συμμετοχή του επισκέπτη και στοχεύει στην πρόσληψη του νοήματος μέσω της συναισθηματικής φόρτισης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η αφήγηση του Ολοκαυτώματος μέσα από τα μνημεία στην πόλη του Βερολίνου.

Υπό αυτό το πρίσμα, με αφορμή την αποκάλυψη των αρχαιολογικών ευρημάτων τμήματος της Βυζαντινής Λεωφόρου στον Σταθμό Βενιζέλου και καθώς – όπως και να ‘χει – τα αναστηλωτικά έργα δεν ταυτίζονται κατ’ ανάγκη με τα έργα ανάδειξης της μνήμης, προτεραιότητα έχει να οργανωθεί ένα κοσμικό αφήγημα για την πόλη της Θεσσαλονίκης που θα στηρίξει και θα στηρίζεται στη συλλογική μνήμη, ώστε να αναδυθούν οι συσχετισμοί που θα υπαγορεύσουν τη θέση των αρχαιολογικών ευρημάτων σε αυτό και, κατ’ επέκταση, στον χώρο.

Σε πόλεις πλούσιες σε μνήμες όπως η Θεσσαλονίκη, όπου η συζήτηση για τη διαχείριση των αρχαιολογικών ευρημάτων αναδύεται κάθε τόσο, ο ρόλος αυτής της συνολικής αφήγησης – ή ακόμα και πολλών παράλληλων αφηγήσεων, για να μιλήσουμε και για την πρόσφατη ιστορία της – μπορεί σήμερα να είναι περισσότερο κρίσιμος για την αποκάλυψη της μνήμης από την κυριολεκτική αποκάλυψη, με την αρχαιολογική σημασία του όρου.