Θερμοπύλες και Σαλαμίνα για ναΐφ

Μία ενδοκρινολόγος που εργάζεται στον Ευαγγελισμό, ένας διάσημος δάσκαλος του θεάτρου σκιών, ένας βιοτέχνης τουριστικών ειδών και μία εικαστικός από την Κροατία συναντώνται κάτω από τις πλέον αντίξοες συνθήκες – αυτές που επιβάλλονται από την πανδημία – στο Ψυχικό. Ολοι τους – και άλλοι 13 ομότεχνοί τους – γυρίζουν 2.500 χρόνια πίσω και κοιτάζουν δύο από τις σημαντικότερες στιγμές της παγκόσμιας Ιστορίας: τη Μάχη των Θερμοπυλών και τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας. Τις «ξαναβλέπουν» μέσα από όσα έχουν μάθει στο σχολείο, έχουν διαβάσει, έχουν ακούσει, αλλά κυρίως έχουν νιώσει. Προσθέτουν τις δικές τους πινελιές που δεν καταγράφονται στις πηγές, αλλά για εκείνους είναι απαραίτητες για να εξηγήσουν τα γεγονότα, όπως η παρουσία ενός θεού ή το βλέμμα μιας μάντισσας. Και μέσα από την αφέλεια και την παιδικότητα που χαρακτηρίζουν τη ναΐφ ζωγραφική προσκαλούν τους θεατές των 26 έργων τους να προσεγγίσουν ξανά – υπό ένα πρίσμα κοντά στη λαϊκή παράδοση – την εικονογράφηση της Ιστορίας στην έκθεση «Θερμοπύλες – Σαλαμίνα, ο αντίκτυπος στη λαϊκή τέχνη». Ο αρχικός προγραμματισμός προέβλεπε ότι η εν λόγω έκθεση που διοργανώνεται από το Ιδρυμα Μαριάννα Β. Βαρδινογιάννη και εντάσσεται στις επετειακές εκδηλώσεις «Θερμοπύλες – Σαλαμίνα 2020» θα φιλοξενούνταν στα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ). Τα μέτρα προστασίας από την Covid-19 ωστόσο ανέτρεψαν τα σχέδια των διοργανωτών και τα έργα θα είναι προσβάσιμα μέσω Διαδικτύου. «Η έκθεση αυτή είναι ίσως για εμάς μοναδική ευκαιρία να αντικρύσουμε την εικόνα του εθνικού θρύλου, όχι όπως τη γράφουν τα βιβλία, αλλά όπως τη διηγούνταν οι γιαγιάδες και παππούδες, από γενιά σε γενιά. Αυτοί που, όπως λέει ο Κοραής, από το να θεωρούν τον εαυτό τους απόγονο του Μιλτιάδη, του Λεωνίδα και του Θεμιστοκλή, έμειναν αιχμάλωτοι 400 χρόνια χωρίς όμως ποτέ να γίνουν σκλάβοι» σημειώνει η πρύτανης και μέλος της τιμητικής κοσμητείας Ελένη Αρβελέρ, στην οποία ανήκει και η ιδέα της συγκεκριμένης έκθεσης.

«Πρόκειται για έργα που δεν ακολουθούν τους κανόνες και τις αναλογίες, αλλά είναι εμπνευσμένα από το ένστικτο, από τον εσωτερικό κόσμο του καλλιτέχνη. Η αυταπάρνηση, το μένος εναντίον του εχθρού, η πεποίθηση ότι η νίκη οφειλόταν σε θαύμα, σε θεϊκή παρέμβαση δηλαδή, σχεδιάζονται και παίρνουν χρώμα στον καμβά. Αποδίδονται με αμεσότητα, με ευφράδεια, με ελευθερία, με έντονη αφηγηματική διάθεση κι εκφράζουν τη συλλογική συνείδηση» εξηγεί στα «Πρόσωπα» η επιμελήτρια της έκθεσης, ιστορικός τέχνης, αρχαιολόγος και επιμελήτρια της μουσειακής συλλογής του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών Λουίζα Καραπιδάκη.

ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΦΑΙΡΕΤΙΚΑ. Τα έργα, τα οποία φιλοτεχνήθηκαν ειδικά για τη διοργάνωση από σύγχρονους ναΐφ – αυτοδίδακτους – εικαστικούς, αρκετοί από τους οποίους δεν ασχολούνται επαγγελματικά με την τέχνη, ανήκουν σε δύο κατηγορίες: τα αφηγηματικά και εκείνα που έχουν αφαιρετικές τάσεις. Και θα συνυπάρξουν με ένα από τα πολυτιμότερα αποκτήματα των ΓΑΚ, τη Χάρτα του Ρήγα Βελεστινλή, στην οποία έχουν συμπεριληφθεί και τα δύο αυτά σημαντικά ιστορικά γεγονότα. Για τον λόγο αυτό παρουσιάζονται στην έκθεση η «Επιπεδογραφία τής εν Σαλαμίνι Ναυμαχίας διά τον Νέον Ανάχαρσιν» και η «Επιπεδογραφία του περάσματος των Θερμοπυλών προς κατάληψιν της επιδρομής του Ξέρξου εις την Ελλάδα, της παρά του Νέου Αναχάρσιδος ιστορουμένης», μαζί με ένα χαρακτικό από «Το ταξίδι του Νέου Ανάχαρση» του Ζαν Ζακ Μπαρτελεμί που απεικονίζει τις Θερμοπύλες και είχε ενταχθεί στη Χάρτα, σύμφωνα με την αναπληρώτρια γενική διευθύντρια των ΓΑΚ Αμαλία Παππά.

«Πρωταγωνιστής» των έργων – που περιλαμβάνει από μία δημιουργία του γνωστού δασκάλου του θεάτρου σκιών Χαρίδημου έως ένα κεραμεικό τής εκ Κροατίας ορμωμένης Ασιας Μπρέσαν Σαλταφερίδη – αναδεικνύεται ο Ξέρξης και αγαπημένο θέμα των περισσοτέρων δημιουργών η Ναυμαχία της Σαλαμίνας. «Εικαστικά βρήκα πιο ενδιαφέρουσα τη Ναυμαχία» μάς εξηγεί η γιατρός Μαρινέλα Τζανέλα, η οποία για να φιλοτεχνήσει το τρισδιάστατο έργο της χρειάστηκε να ξαναδιαβάσει τους «Πέρσες» του Αισχύλου. «Εχει ιδιαίτερη σημειολογική σημασία το γεγονός ότι η έκθεση αυτή γίνεται στα ΓΑΚ, διότι το αρχειακό υλικό, είτε βρίσκεται στο DNA μας είτε στα αρχεία μας, είναι αυτό που μας καθορίζει. Και κατά τη γνώμη μου τόσο η ίδια η Ναυμαχία όσο και η προετοιμασία της άφησαν μια σπουδαία κληρονομιά στην Ιστορία της Ευρώπης» προσθέτει η ενδοκρινολόγος, η οποία άρχισε να ασχολείται με την τέχνη όταν πλέον ο γιος της βρισκόταν στην εφηβεία.

«Βρήκα δύσκολο το θέμα, αλλά η παρότρυνση της κυρίας Καραπιδάκη να ζωγραφίσω ό,τι εμπνέει την ψυχή μου σε συνδυασμό με το ότι μπήκα στη διαδικασία να ξαναδιαβάσω τον Ηρόδοτο μου επέτρεψαν να σταθώ στα πόδια μου και να ζωγραφίσω» λέει ο Χρήστος Τσίντζος, που ασχολείται με την παραγωγή τουριστικών ειδών και ζωγράφισε για πρώτη φορά στη ζωή του σε ηλικία 59 ετών, σε έναν τοίχο του σπιτιού του. «Οταν έφτιαξα το πρώτο αθηναϊκό καράβι τρελάθηκα, δεν μπορούσα να πιστέψω ότι τα κατάφερα και εν συνεχεία προχώρησα και στην υπόλοιπη σύνθεση» εξηγεί ο 80χρονος σήμερα δημιουργός πώς ξεκίνησε το έργο του για τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας σε αντίθεση με εκείνο για τις Θερμοπύλες, που άρχισε να ζωγραφίζει (με ανεξίτηλα χρώματα δικής του επινόησης τα οποία δίνουν ανάγλυφο αποτέλεσμα) με πρωτοβουλία του θέλοντας με τον τρόπο του να αποκαταστήσει μια ιστορική αδικία, όπως λέει, και να προβάλει τον ρόλο των Θεσπιέων στη συγκεκριμένη μάχη.

info

Η έκθεση «Θερμοπύλες – Σαλαμίνα, ο αντίκτυπος στη λαϊκή τέχνη» ήταν προγραμματισμένη να εγκαινιαστεί στις 20/11, αλλά λόγω των μέτρων προστασίας από την πανδημία θα είναι διαθέσιμη σε ψηφιακή ξενάγησημέσω Διαδικτύου