Αλέξανδρος Ρίζος – Ραγκαβής

Υπήρξαν πολλοί έλληνες μελετητές λόγιοι που αποσκοράκισαν μετά βδελυγμίας το Βυζάντιο, τους θεσμούς του, τα ήθη του και, κυρίως, τη θρησκευτική του συγκρότηση. Αλλά μια πρόχειρη έρευνα στη γλώσσα που μιλάμε και γράφουμε ακόμη και σήμερα δείχνει ότι άλλοι λόγιοι σταχυολόγησαν και λεξικογράφησαν τις οφειλές της στην κλασική και την ελληνιστική περίοδο, όμως λίγοι έμειναν στις οφειλές της γλώσσας μας και των ηθών μας στο Βυζάντιο.

Ο αριστούχος φοιτητής μου στη Φιλοσοφική Σχολή και στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών, και σήμερα Καθηγητής στο Τμήμα αυτό, Ιωσήφ Βιβιλάκης μάς χάρισε μια αξιόλογη και πολύτιμη διατριβή, όπου ανιχνεύει στη σύγχρονη ζωή και στη γλώσσα της λειτουργικές λέξεις, εκκλησιαστικές και ευαγγελικές και αποστολικές φράσεις και τελετές της θρησκευτικής, μακραίωνης ιστορίας του έθνους. Πριν ακόμα και έναν μάλιστα αιώνα, στα περίφημα «Ευαγγελικά», σφαχτήκαμε για τους γλωσσικούς τύπους, ίσως ο μοναδικός λαός στον κόσμο. Ή μαχαιρωνόμασταν και χάναμε τη δουλειά μας ή γινόμασταν μπαίγνιο της σάτιρας και της Επιθεώρησης, αν λέγαμε και γράφαμε τα «αβγά» «ωά» ή τα «ωά» «αβγά»!! Εγώ, πάντως, έφαγα μόλις το 1946 ξυλιές από τον χάρακα του καθαρευουσιάνου δασκάλου μου, γιατί ρώτησα, «αφού γράφουμε τα “αβγά” “ωά”, πώς θα πούμε το “αβγοτάραχο” και την “αβγουλιέρα”, όπως και το “αβγολέμονο” της μάνας μας»; Ο δάσκαλος τότε, με μια φράση, διατύπωσε τη γλωσσική τραγικωμωδία του γλωσσικού: «Αλλο τι λέμε κι άλλο τι γράφουμε ως εγγράμματοι Ελληνες»!

Κάνω αυτή την απαραίτητη εισαγωγή για να γράψω σήμερα για μια σπάνια προσωπικότητα της νεότερης Ελλάδας που, δυστυχώς, έμεινε στο σκοτάδι, μακριά από τη μορφωτική μας ιστορία. Πρόκειται για τον Αλέξανδρο Ρίζο – Ραγκαβή. Στη δική μου, πάντως, συνείδηση ως πνευματικό μέγεθος βρίσκεται στο ίδιο βάθρο με τον Κοραή. Οταν πριν από κάμποσα χρόνια αγόρασα τη φωτογραφική ανατύπωση των τεσσάρων τόμων των «Απομνημονευμάτων» του Ραγκαβή, πέρα από την έκπληξη της αποκάλυψης ενός πνευματικού ταγού της εποχής που η εκπαίδευση, όπου υπηρετούσα, αγνοούσε παντελώς, ένιωσα και περήφανος που η γλώσσα μας, η σκέψη μας, διέθετε μια έξοχη και πανευρωπαϊκού κύρους προσωπικότητα. Ο Ραγκαβής που, ως πνευματικός και πολιτικός σύμβουλος, έλαμψε στην αυλή του ηγεμόνα της Βλαχίας Αλεξάνδρου Σούτσου, που έδρασε στην Οδησσό, σπούδασε στο Μόναχο στη Στρατιωτική Σχολή της Βαυαρίας με υποτροφία του Βασιλιά Λουδοβίκου. Το 1829 (20 μόλις ετών) εγκαταστάθηκε στο Ναύπλιο ως ανθυπολοχαγός Ιππικού, από όπου και παραιτήθηκε για να σταδιοδρομήσει ως ανώτατος υπάλληλος στη Διοίκηση και στην Κυβέρνηση. Χρημάτισε Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Παιδείας και έγινε ο πρώτος Γενικός Γραμματέας της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας (1837) σε ηλικία 28 ετών!

Καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και, μετά την παραίτησή του από το Πανεπιστήμιο, υπηρέτησε ως πρώτος έλληνας πρέσβης στις ΗΠΑ και, αργότερα, πρέσβης στην Κωνσταντινούπολη, το Παρίσι, το Βερολίνο. Στο καθοριστικό Συνέδριο του Βερολίνου (1878) ήταν ο έλληνας πληρεξούσιος. Αυτός ο στρατιωτικός, αρχαιολόγος και διπλωμάτης Ελληνας υπήρξε και μία λάμπουσα συγγραφική προσωπικότητα. Ποιητής, πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας και ιστορικός του θεάτρου. Για να περιοριστώ στα κορυφαία ποιήματά του, θα αναφέρω τον «Κλέφτη» που, ακολουθώντας τον δημοτικό δεκαπεντασύλλαβο, αλλά με λόγια γλώσσα, έφτασε ως τα χρόνια μας, και μάλιστα μελοποιημένος. Προσωπικά το επικολυρικό, ρομαντικό του ποίημα «Διονύσου πλους» το θεωρώ αριστούργημα. Πάντως, παιδί άκουσα μελοποιημένο τον «Κλέφτη» («Μαύρη είν’ η νύχτα στα βουνά…») την Κατοχή από αντάρτες.

Ως πεζογράφος ο Ραγκαβής είχε την τιμή να είναι ο πρώτος πεζογράφος ιστορικού μυθιστορήματος. «Ο Αυθέντης του Μωρέως», πάνω στα πρότυπα του Ουόλτερ Σκοτ, έγινε συνταγή για το είδος στην Ελλάδα από τον Μελά στον Καραγάτση και τον Τερζάκη ως τον Πετσάλη. Ο Ραγκαβής, όμως, και με τη νουβέλα του «Ο Συμβολαιογράφος», που έγινε γνωστός από την τηλεοπτική του διασκευή που αξιοποίησε έξοχα ο μακαρίτης φίλος Γιώργος Μιχαηλίδης, σφράγισε ένα πάγιο δόγμα της ελληνικής λογοτεχνικής παράδοσης: την υψηλή στα ευρωπαϊκά πρότυπα γραφή που κυριάρχησε, όταν υπήρχαν και φωνές (όπως ο Κόντογλου) που αναζητούσαν πατρόν της Ανατολής.

Το θέατρο δεν άφησε αδιάφορο τον Ραγκαβή, δεδομένου πως, με την ύπαρξη της ελεύθερης πατρίδας και του γεγονότος πως, για λόγους που εξέθεσα στο περασμένο άρθρο, Ορθοδοξία και Ισλάμ συνοδοιπόρησαν στην αντίθεση με την ιουδαϊκοχριστιανική παράδοση μιμήσεως πράξεως (σαφώς στον απαγορευτικό μωσαϊκό κανόνα) και ως σοφός διαφωτιστής έγραψε θεατρικά έργα, καλύπτοντας τα είδη της δραματουργικής παράδοσης: τραγωδία («Δούκας»), Αρχαία Ιστορία («Τριάκοντα Τύραννοι»), σύγχρονο ιστορικό δράμα («Η Εύα») και κωμωδία («Του Κουτρούλη ο γάμος»).

Του «Κουτρούλη ο γάμος» είναι ένα έξοχο αριστούργημα. Στα χρόνια μας το τίμησε με τη φιλολογική του ιδιότητα και τη σκηνοθετική του ιδιοφυΐα ο Σπύρος Ευαγγελάτος, σε μια παράσταση που έσπασε ταμεία και αξιοποίησε τα προσόντα των συνεργατών του και, κυρίως, του μακαρίτη Τάσου Υφάντη στον επώνυμο ρόλο. Ως βαθύς γνώστης της θεατρικής μας ιστορίας (απόδειξη η «Ιστορία» του που κυκλοφόρησε στα γαλλικά) ο Ραγκαβής θέλησε να γεφυρώσει το κενό που δημιούργησε η πολυαίωνη σκλαβιά, αλλά και οι περιπέτειες του ελληνισμού μέσα στη δίνη της Ιστορίας. Ετσι το έργο του «Του Κουτρούλη ο γάμος» προσπαθεί να αναβιώσει την τεχνική και τη φόρμα της αριστοφανικής κωμωδίας. Πράγματι, ενώ το έργο διαδραματίζεται στην Οθωνική περίοδο, έχει ήρωα έναν επαρχιώτη, ματσωμένο μέσης ηλικίας που αναζητά «να αγοράσει» νύφη, σε μια εποχή μετά την Επανάσταση και τη λειψανδρία, όπου η νέα πρωτεύουσα Αθήνα, με κυρίαρχο το αρβανίτικο ήθος, είχε κορίτσια για «πούλημα». Πράγματι αριστοφανικής παράδοσης υπόθεση, ο Ραγκαβής, όμως, θεώρησε τον εαυτό του ικανό να μιμηθεί και μορφολογικά την κωμωδία και έτσι έγραψε έργο με χορικά. Από εκεί και πέρα, βέβαια, αρχίζουν τα αδιέξοδα. Αυτό το φιλολογικό θηρίο έγραψε τα χορικά, μιμούμενος τη δομή των αριστοφανικών παραβάσεων και, κυρίως, της εντελέστερης, των «Ιππέων», όχι μόνο σε γλώσσα αρχαΐζουσα, αλλά και χωρίς κανέναν λόγο, κρατώντας και τα αρχαία μέτρα!! Οι στίχοι είχαν βραχείες και μακρές συλλαβές, πράγμα αχρείαστο. Εδειχνε μόνο την ικανότητα και τις γνώσεις μιμήσεως του Ραγκαβή. Είναι κρίμα, βέβαια, που σήμερα αυτή η γλώσσα των χορικών (τα πρόσωπα μιλούσαν την καθομιλουμένη, τρέχουσα καθαρεύουσα!!) μας εμποδίζει να επικοινωνήσουμε με το περιεχόμενό τους. Μια καταλυτική σάτιρα της επέμβασης των Αγγλων, Γάλλων και Ρώσων στην πολιτική και πνευματική ζωή του τόπου που, δυστυχώς, έφτασε έως τις μέρες μας!!

Του «Κουτρούλη ο γάμος» παραπέμπει στα μολιερικά πρότυπα (π.χ. «Ζωρζ Νταντέν»). Ο Ραγκαβής είχε μελετήσει σε βάθος την ευρωπαϊκή, αλλά και ελληνική κλασική θεατρική δραματουργία, αφού μετέφρασε Ευριπίδη, Σοφοκλή, Δάντη, Σαίξπηρ, Γκαίτε και Σίλλερ. Μια αδιανόητη σε ποιότητα και ποσότητα και εύρος ειδών παραγωγή, σε μια πλήρη δημόσια ζωή ευθύνης που του επέτρεψε, ανάμεσα σ’ αυτά, να μεγαλώσει και δώδεκα (12!!) παιδιά με την αγγλίδα σύζυγό του.