Ο εγκλεισμός και η μοναξιά της Χάνα Αρεντ

«Σε παρακαλώ, να μου γράφεις τακτικά, διαφορετικά θα πεθάνω εδώ πέρα». Η Χάνα Αρεντ δεν συνήθιζε να γράφει με αυτό το ύφος τις επιστολές της προς τον σύζυγό της Χάινριχ Μπλίχερ. Ομως την άνοιξη του 1955 απομονώθηκε. Ηταν μετά την έκδοση του σημαντικού κειμένου της «Οι απαρχές του ολοκληρωτισμού» και κατά το διάστημα της διδασκαλίας της στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνιας, με τα σύννεφα του μακαρθισμού να βαραίνουν την κοινωνική ζωή. Επίσης τα μαθήματά της έφερναν μεγάλο αριθμό φοιτητών και η Αρεντ δυσφορούσε να δίνει καθημερινές διαλέξεις: «Πολύ απλά δεν μπορώ να εκτίθεμαι δημόσια πέντε φορές την εβδομάδα. Με άλλα λόγια, να μη βγαίνω από τη δημόσια θέαση. Νιώθω ότι πρέπει να πάω να ψάξω τον εαυτό μου».

Για τη φιλόσοφο της πολιτικής επιστήμης, η μοναχικότητα ήταν αναγκαία προκειμένου να συγκροτήσει τη σκέψη της. Ομως γνώριζε ότι η μοναξιά είναι κομμάτι της ανθρώπινης κατάστασης που δύσκολα μπορεί κανείς να επικοινωνήσει. Αυτή η κατάσταση είναι που δίνει ισχύ στα ολοκληρωτικά συστήματα, λέει στο έργο της η Χάνα Αρεντ. Και με αφορμή την έκδοση μιας βιογραφίας, η Σαμάνθα Ρόουζ Χιλ, υποδιευθύντρια του Κέντρου Πολιτικών και Ανθρωπιστικών Επιστημών Χάνα Αρεντ, συνοψίζει στο aeon.co τη σκέψη  της Αρεντ.

Τον 19ο αιώνα, στο ξεκίνημα της νεωτερικότητας, η μοναξιά συσχετίστηκε  με τα συναισθήματα αποξένωσης. Η χρήση του όρου άρχισε να αυξάνεται απότομα μετά το 1800, με την άφιξη της Βιομηχανικής Επανάστασης, και συνέχισε να διαδίδεται μέχρι τη δεκαετία του 1990. Η μοναξιά πήρε χαρακτήρα και αιτία στο μυθιστόρημα του Χέρμαν Μέλβιλ «Μπάρτλεμπι, ο γραφιάς» (1853), στους ρεαλιστικούς πίνακες του Εντουαρντ Χόπερ της δεκαετίας του 1930 και 1940, στην «Ερημη Χώρα» του Τ.Σ. Ελιοτ. Η μοναξιά ήταν χαραγμένη στο κοινωνικό και πολιτικό τοπίο, εξιδανικευμένη από τον ρομαντισμό, την ποίηση, τον θρήνο.

ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΝΑΖΙΣΜΟ. Ομως όταν η Χάνα Αρεντ στα μέσα του 20ού αιώνα αγγίζει τα φαινόμενα της πολιτικής κι αφού η ίδια έχει βιώσει την άνοδο του ναζισμού στη Γερμανία, προσεγγίζει τη μοναξιά διαφορετικά. Θεωρεί ότι ακόμα κι αν τα ολοκληρωτικά καθεστώτα εξαφανίζονταν από τον κόσμο, τα στοιχεία του ολοκληρωτισμού θα παρέμεναν. Οτι η μοναξιά είναι η ουσία της ολοκληρωτικής διακυβέρνησης και το κοινό έδαφος του τρόμου.

Για τη Χάνα Αρεντ η μοναξιά αποκόπτει ριζικά τους ανθρώπους από τη σύνδεση με άλλους ανθρώπους. Προσδιορίζει τη μοναξιά ως ένα είδος ερημιάς όπου ένα άτομο αισθάνεται εγκαταλειμμένο από όλη την κοσμικότητα και την ανθρώπινη συντροφιά, ακόμη και όταν περιβάλλεται από άλλους. Η λέξη που χρησιμοποίησε στη μητρική της γλώσσα για τη μοναξιά ήταν το «Verlassenheit» – μια κατάσταση εγκατάλειψης ή εγκαταλειμμένου. Η μοναξιά, υποστήριξε, είναι «από τις πιο ριζοσπαστικές και απελπισμένες εμπειρίες του ανθρώπου», διότι στη μοναξιά δεν μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε την πλήρη ικανότητά μας για δράση ως ανθρώπινα όντα. Οταν βιώνουμε μοναξιά, χάνουμε την ικανότητα να βιώνουμε οτιδήποτε άλλο. Μέσα σε αυτή την κατάσταση δεν μπορούμε να κάνουμε νέες αρχές.

Ωστόσο διέκρινε την απομόνωση από τη μοναξιά και τη μοναξιά από τη μοναχικότητα. Η απομόνωση, υποστήριξε, μερικές φορές είναι απαραίτητη για τη δημιουργική δραστηριότητα. Ακόμη και η απλή ανάγνωση ενός βιβλίου λέει ότι απαιτεί κάποιον βαθμό απομόνωσης. Κάποιος πρέπει σκόπιμα να απομακρυνθεί από τον κόσμο για να δημιουργήσει χώρο για την εμπειρία της μοναχικότητάς του, αλλά, μόνος του, είναι πάντα σε θέση να επιστρέψει στον κόσμο.

Ο ολοκληρωτισμός χρησιμοποιεί την απομόνωση για να στερήσει από τους ανθρώπους την ανθρώπινη συντροφιά, καθιστώντας αδύνατη τη δράση στον κόσμο, καταστρέφοντας παράλληλα τον χώρο της μοναχικότητας. Η σιδερένια ζώνη του ολοκληρωτισμού, όπως την αποκαλεί η Αρεντ, καταστρέφει την ικανότητα του ανθρώπου να κινείται, να ενεργεί και να σκέφτεται, ενώ στρέφει κάθε άτομο στη μοναχική του απομόνωση εναντίον όλων των άλλων, και του εαυτού του. Ο κόσμος γίνεται έρημος, όπου ούτε η εμπειρία ούτε η σκέψη είναι δυνατές. Στη μοναχικότητα μπορεί κανείς να συντηρήσει τον εαυτό του, να συνομιλήσει με τον εαυτό του. Σε μια τέτοια συνθήκη, κάποιος δεν χάνει την επαφή με τον κόσμο, επειδή ο κόσμος της εμπειρίας είναι πάντα παρών στη σκέψη του. Ομως η ιδεολογική, τυραννική σκέψη αυτό ακριβώς καταστρέφει: την ικανότητά μας να σκεφτόμαστε «με και για τον εαυτό μας». Σε αυτή τη σκέψη είναι η ρίζα της οργανωμένης μοναξιάς.