Το κόμμα κάνει {LF}τον αρχηγό ή {LF}ο αρχηγός το κόμμα;

Τελικά, το κόμμα κάνει τον αρχηγό ή ο αρχηγός το κόμμα; Εξαρτάται πάντα από τον ποιον ρωτάει κανείς. Αν ρωτήσει, για παράδειγμα, τους στενούς συνεργάτες του Αλέξη Τσίπρα που την προηγούμενη εβδομάδα αρθρογραφούσαν σε φιλικά μέσα ενημέρωσης, λέγοντας πόσο πρέπει να προστατεύει ο ΣΥΡΙΖΑ τον ηγέτη του, η απάντηση είναι προφανής. Αν, πάλι, ρωτηθούν εκείνοι εντός της αξιωματικής αντιπολίτευσης που εκλαμβάνουν τον ρόλο του προέδρου ως «πρώτου μεταξύ ίσων», η απάντηση είναι εξίσου ευνόητη – αλλά σε αντίθετη κατεύθυνση.

Ο σημερινός ΣΥΡΙΖΑ βιώνει μια κομματική ιδιομορφία. Είναι το βασικό αποτέλεσμα των διεργασιών που υπήρξαν στον χώρο της ελληνικής Αριστεράς πριν ο Τσίπρας εμφανιστεί στο προσκήνιο, και παράλληλα ένα κολάζ προσώπων και ιδεολογιών φτιαγμένο από τον ίδιο με στόχο (τότε) την ανάληψη της εξουσίας και (σήμερα) την επιστροφή σ’ αυτήν. Είναι, με άλλα λόγια, δύο κόμματα σε ένα. Το μόνο συνδετικό στοιχείο ανάμεσα στις δύο δομές είναι ο αρχηγός τους. Πολλοί εξ αυτών που εγκατέλειψαν την Κεντροαριστερά για να υπογράψουν το κείμενο της Προοδευτικής Συμμαχίας εμπιστεύτηκαν προσωπικά τον Τσίπρα, είτε γιατί για κάποιον λόγο είδαν σ’ αυτόν χαρακτηριστικά ηγέτη του «όλου» χώρου είτε γιατί θεώρησαν τον ΣΥΡΙΖΑ πιο σίγουρο όχημα για να επανέλθουν στα πράγματα.

Μέχρι το συνέδριο του κόμματος, που θα χαράξει και την τελική «γραμμή» για την επόμενη μέρα, ομογενοποιώντας τον μηχανισμό, τα δύο σχήματα είναι καταδικασμένα να συγκρούονται: διαφωνούν στην ανάγνωση της «πρώτης φοράς Αριστερά», διαφωνούν με τον απολογισμό που δεν έχει γίνει μέχρι σήμερα, γκρινιάζουν για τα ελληνοτουρκικά, για το ύφος απέναντι στον Κυριάκο Μητσοτάκη και για την ενοχλητική συγκατοίκηση με τις άλλες τάσεις – οι πασοκογενείς σχεδόν ενθουσιάστηκαν με τη διαγραφή του Σταύρου Κοντονή (που, λένε, ανοίγει τον δρόμο για τις επόμενες) και οι ορίτζιναλ συριζαίοι ξινίζουν όταν ο Τσίπρας κοπιάρει τον Ανδρέα Παπανδρέου. Και μπορεί όλοι τους να έχουν αποφασίσει να μην εξωτερικεύουν τις διαφωνίες τους, όμως αυτές δεν έχουν εξαφανιστεί. Κυρίως διαφωνούν για τον ρόλο του ηγέτη: μπορεί, άραγε, να υπάρξει ΣΥΡΙΖΑ χωρίς Αλέξη Τσίπρα; Κανείς δεν έχει τολμήσει να τον αμφισβητήσει ανοιχτά ως τώρα. Η στάση εξηγείται από τα βιώματά τους από το 2008 έως σήμερα. Ο Τσίπρας πήρε τον ΣΥΡΙΖΑ από το 6% και τον έφτασε στο 36%.

Ετσι, όμως, ξεχωρίζει ένα αρχηγικό κόμμα από ένα μη αρχηγικό. Οχι από το πόσο συχνά συνεδριάζουν τα όργανα ή από το αν οι διαγραφές έχουν μπει στο καταστατικό: κανείς μέχρι τώρα δεν έχει στα σοβαρά φανταστεί έναν ΣΥΡΙΖΑ χωρίς Τσίπρα. Το θέμα είναι αν τα αισθήματα θα παραμείνουν τα ίδια και μετά τις επόμενες εθνικές εκλογές που, αν ακολουθήσουν τις δημοσκοπήσεις, θα έχουν ως αποτέλεσμα μια ή και δύο ακόμα ήττες στην πλάτη του.

Με άρωμα 2021. Στην περίπτωση του Κινήματος Αλλαγής, τα πράγματα είναι λιγότερο μπερδεμένα. Εναν χρόνο πριν από τις εσωκομματικές εκλογές τον Νοέμβριο του 2021 για την ανάδειξη νέου προέδρου, η Φώφη Γεννηματά δήλωσε ότι θα είναι εκ νέου υποψήφια. Ηταν μια αναπόφευκτη ερώτηση στη συνέντευξη Τύπου που έδωσε -ρωτήθηκε επί του θέματος όχι μία, αλλά τέσσερις φορές. Η φημολογία συνεχίστηκε με τα ονόματα πιθανών «δελφίνων», με τη διάψευση της Εύας Καϊλή ότι θα διεκδικήσει και αυτή την ηγεσία του κόμματος, και ολοκληρώθηκε με την ανανέωση της υποψηφιότητας του Νίκου Ανδρουλάκη. Μέσα σε λίγες μέρες, σε «νεκρό» εσωκομματικό χρόνο, φάνηκε πως το 2021 θα είναι για το Κίνημα Αλλαγής μια επανάληψη του 2017 όσον αφορά τα πρόσωπα. Οι βασικοί υποψήφιοι θα είναι οι ίδιοι – και από εκεί και πέρα τον λόγο έχουν οι κάλπες.

Το πραγματικό ερώτημα, βέβαια, δεν είναι αν θα είναι υποψήφια η Γεννηματά ή ο Ανδρουλάκης, μιας και οι αποφάσεις τους θεωρούνται εδώ και καιρό δεδομένες. Γιατί οι δυο τους επέλεξαν να ξεκινήσουν μια τέτοια συζήτηση από τόσο νωρίς και ειδικά τη στιγμή που στο Κίνημα Αλλαγής κάνουν μια προσπάθεια να αναδειχθούν σε κεντρικό προοδευτικό πόλο απέναντι στη ΝΔ; Ακούγοντας τις προθέσεις της Γεννηματά, ο Ανδρουλάκης θέλησε κι αυτός να ξεκαθαρίσει τις προθέσεις του, τόσο ως προς τη διεκδικήση της ηγεσίας όσο και ως προς τον χρόνο που θα στηθεί η κάλπη. Η δομή που «γέννησε» το κόμμα, η εκλογή αρχηγού από τη βάση, είναι κατεξοχήν αρχηγοκεντρική: σε αυτή την περίπτωση, ο πρόεδρος «ίδρυσε» το κόμμα. Ομως, αν κανείς δεχτεί πως το Κίνημα Αλλαγής είναι η φυσική εξέλιξη του ΠΑΣΟΚ, τότε αποδέχεται πως όσες αλλαγές κι αν έχουν συντελεστεί στα χρόνια που υπάρχει, η παράταξη διαθέτει ένα μέταλλο ανεξάρτητο της σημερινής της εκλογικής θέσης ή του πρόεδρου που βρίσκεται στο τιμόνι. Είναι, υπό μια έννοια, το ακριβώς αντίθετο του ΣΥΡΙΖΑ: διαχρονικά η ηγεσία συμπληρώνει το κόμμα, ενίοτε το καθορίζει, όμως δεν είναι το πιο ουσιαστικό συστατικό της ύπαρξής του.

Γι’ αυτό, περισσότερο από όλα τα υπόλοιπα, η εσωκομματική μάχη του 2021 είναι και μια μάχη πλατφόρμας: ποιο είναι το όραμα του καθενός για την επόμενη μέρα; Και κυρίως, με ποιο σκεπτικό θέλουν να κατεβάσουν τον κόμμα στις εθνικές εκλογές που θα έρθουν (αν όλα διεξαχθούν σε κανονικό χρόνο) ενάμιση χρόνο μετά τις εσωτερικές κάλπες; Οι υποψήφιοι θα κληθούν να απαντήσουν για τα ενδεχόμενα συνεργασίας με την απλή αναλογική, για την πιθανότητα και τους κινδύνους μιας ενδεχόμενης διπλής αναμέτρησης. Οπως άλλωστε σε όλα τα κόμματα, έτσι και στο Κίνημα Αλλαγής, το ποσοστό των επόμενων εκλογών θα έχει σημασία.