Ο Καποδίστριας πριν από το άλμα της πίστης

Κατά την αντίστροφη μέτρηση προς τον εορτασμό των 200 χρόνων από την Επανάσταση του 1821 κυκλοφορούν ήδη – και αναμένονται περισσότεροι – τίτλοι που εμπλουτίζουν την εγχώρια ιστοριογραφία. Με δεδομένο τον πληθωρισμό εκδόσεων που θα επικρατήσει ως την επόμενη χρονιά, κοινή προσδοκία είναι όντως να μείνουν ορισμένες από αυτές ως «κέρδος» μετά την ολοκλήρωση των επετειακών εκδηλώσεων – μαζί πιθανότατα και κάποιοι ανέκδοτοι μέχρι πρότινος τίτλοι. Το Μεταίχμιο παρουσιάζει από το τέλος του τρέχοντος τη δική του σειρά με τίτλο «Διακόσια χρόνια από την Επανάσταση: Οι πρωταγωνιστές – Τα καθοριστικά ζητήματα» και υπεύθυνο τον καθηγητή Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ Ιάκωβο Δ. Μιχαηλίδη. Ο ίδιος επιμελείται τον τόμο για τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη (29 Οκτωβρίου), ενώ ο Στέφανος Καβαλλιεράκης, διευθυντής του Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών και αρθρογράφος των «ΝΕΩΝ», υπογράφει την «Προετοιμασία μιας επανάστασης, πρωταγωνιστές – γεγονότα – συγκυρίες». Τα ζητήματα που θίγονται στο ευσύνοπτο βιβλίο – εισαγωγή στην προδρομική φάση της Επανάστασης από το 1814 ως το 1821 – είναι το Συνέδριο της Βιέννης, ο ρόλος του Ιωάννη Καποδίστρια, η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας, η κοινωνική και πολιτισμική διαστρωμάτωση του ελληνικού κόσμου και η δράση του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη. Το «Β» δημοσιεύει σήμερα ένα απόσπασμα από το κεφάλαιο που αφορά τον Ι. Καποδίστρια, ο οποίος είχε ενταχθεί στη διπλωματική υπηρεσία της Ρωσικής Αυτοκρατορίας το 1809 και το 1814 συμμετέχει στο Συνέδριο της Βιέννης. Σε εκείνη τη φάση δείχνει ήδη κοινωνικά και εθνικά συνειδητοποιημένος για τον «αχό των πλησιαζόντων γεγονόντων», όταν το 1811 σε ιδιόχειρη ιδιωτική του επιστολή αυτοπροσδιορίζεται «Γραικός γεμήν καγώ ων και ταύτα συναισθανόμενος […] προς την του γένους βελτίωσιν».

Δ.Δ.

«O Καποδίστριας βρισκόταν στη Βιέννη ήδη από το 1811 ως “υπεράριθμος” ακόλουθος της ρωσικής πρεσβείας, και μάλιστα γρήγορα τέθηκε υπό την παρακολούθηση του Μέτερνιχ. Η δράση του δεν περιοριζόταν μόνο στα διπλωματικά του καθήκοντα για λογαριασμό της Ρωσίας, αλλά ανοιγόταν και στη δικτύωσή του με τον ελληνισμό της πόλης. Η επιστολή του αρχηγού της αυστριακής αστυνομίας Χάγκερ προς τον Μέτερνιχ περιγράφει αυτή τη δράση στις 14 Νοεμβρίου του 1811: “Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Καποδίστριας προορίζεται εκτός του κυρίου ρόλου του να προσηλυτίσει και να οργανώσει κατά το πνεύμα της ρωσικής πολιτικής τούς εν Βιέννη Ελληνες. Τούτο συνάγεται και από τις έρευνές μας, σύμφωνα με τις οποίες αυτός συνδέεται με κάποιους πλούσιους ελληνικούς εμπορικούς οίκους με διακλαδώσεις, μέσω των οποίων είναι σε θέση ο Καποδίστριας όχι μόνο να ασκήσει επιρροή επί άλλων, αλλά και να συγκεντρώσει μέσω αυτών πληροφορίες πολιτικής φύσεως από πολλές περιοχές”.

Η αναφορά στους πλούσιους ελληνικούς εμπορικούς οίκους είναι ενδιαφέρουσα, γιατί αποδεικνύει, παρότι δεν προβάλλεται συχνά, τη στενή σχέση του Καποδίστρια με πλούσιες ελληνικές οικογένειες που είχαν μεγάλη εμπορική και τραπεζική δραστηριότητα στην Αυστρία, όπως η οικογένεια Δούμπα, η οικογένεια Σίνα και οι Βούροι.

Το πρώτο δεκαήμερο του Οκτωβρίου του 1814 ο Καποδίστριας συμμετέχει στο Συνέδριο της Βιέννης, κατόπιν προσκλήσεως του ίδιου του τσάρου, εκπροσωπώντας τα ρωσικά συμφέροντα. Αποφεύγει, όπως συνήθιζε εξάλλου, τις μεγάλες δεξιώσεις και εστιάζει στους πολιτικούς στόχους. Τον απασχολεί το θέμα των Επτανήσων, αλλά ο τσάρος τον κατευθύνει προς το ζήτημα της Ελβετίας, όπου είχε πάει το 1813 ως απλός ιδιώτης. Το 1814 είναι “ο έκτακτος απεσταλμένος και ο πληρεξούσιος Υπουργός του τσάρου στην Ελβετική Ομοσπονδία”, πετυχαίνοντας τη συγκρότηση, την ενότητα και ουδετερότητα της Ελβετίας και προβάλλοντας την ιδέα μιας φιλολαϊκής δεσποτείας.

Ο Καποδίστριας ήταν φίλος των μικρών συνταγματικών μοναρχιών, χωρίς να εντάσσεται στα φιλελεύθερα και επαναστατικά κινήματα που είχαν αρχίσει να αναπτύσσονται στην Ευρώπη, δεδομένο που κάνει σύγχρονους ξένους ερευνητές να τον κατατάσσουν στα αντιδιαφωτιστικά ρεύματα, εντάσσοντάς τον σε ερμηνευτικά δίπολα, στα οποία όμως δεν φαίνεται τελικά να μπορεί να συμπεριληφθεί εύκολα.

Πιστεύει στην παντοδυναμία της Θείας Πρόνοιας, αλλά και στον ισχυρό ρόλο του κράτους στη διαπαιδαγώγηση των πολιτών, στη “διακυβέρνηση του πνεύματος”, μια αντίληψη που τον φέρνει κοντά σε ευρωπαϊκές διοικήσεις, όπως του Γκιζό λίγο αργότερα στη Γαλλία, όπου πίστευαν στη λελογισμένη διεύρυνση των δικαιωμάτων, κυρίως ως προς την εκπαίδευση. Δεν είναι τυχαίο εξάλλου ότι ο ίδιος ήταν εμφανώς επηρεασμένος από τη γαλλική εταιρεία για τη στοιχειώδη εκπαίδευση, που επέμενε στη διάδοση της αλληλοδιδακτικής μεθόδου στο μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Αυτή η εκπαίδευση με δημόσιο χαρακτήρα, που δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, αντλεί την έμπνευσή της από τη φιλελεύθερη διακυβέρνηση – μια πιο φιλελεύθερη δεσποτεία – στη Γαλλία των ετών 1816-1820, όπου ισχυρός άνδρας υπήρξε ο Ελί Ντεκάζ.

Οι δάφνες της Ελβετίας συνοδεύουν τον Καποδίστρια στη Βιέννη – για τον ίδιο θα είναι μια δεύτερη πατρίδα -, αφού εκεί θα βρει καταφύγιο το 1822, όταν θα είναι θεωρητικά ηττημένος και αποδιωγμένος από την κεντρική ευρωπαϊκή σκηνή. Από την ελβετική περιπέτεια θα του μείνουν και δύο γνωριμίες, ο Στράτφορντ Κάνινγκ και ο Ζαν Γκαμπριέλ Εϊνάρδος, στους οποίους η ελληνική Ανεξαρτησία χρωστάει πολλά.

Την επαύριον όμως του τέλους των Ναπολεόντειων Πολέμων, όταν προκύπτει η διαίρεση ανάμεσα στην “παλιά” Ευρώπη και στην Ευρώπη που οραματίζονταν φορείς του πνεύματος της Γαλλικής Επανάστασης, ο Καποδίστριας εντάσσεται μάλλον στην πρώτη κατηγορία. Από την άλλη μεριά, διατηρεί πάντα τις ευαισθησίες του απέναντι στους λαούς, ενώ ασκεί και την προσωπική του επιρροή ώστε να μην επιβληθούν αυστηρές κυρώσεις εις βάρος της Γαλλίας, κατανοώντας τη σημασία της ύπαρξής της στο ευρωπαϊκό σύστημα Δυνάμεων.

Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στη Βιέννη, ο Καποδίστριας βρίσκει την ευκαιρία να συναντηθεί με αρκετούς Ελληνες, καθώς και με τον εφημέριο της ελληνικής εκκλησίας, τον αρχιμανδρίτη Ανθιμο Γαζή. Είναι τότε που θα αρχίσει να μορφοποιείται μέσα του η ιδέα της απελευθέρωσης της Ελλάδας και της συγκρότησης ενός ανεξάρτητου κράτους; Μάλλον είχε αρχίσει να συγκροτείται πιο νωρίς, από την εποχή της εφήμερης ανεξαρτησίας των Επτανήσων, αλλά στη Βιέννη κατανοεί τη σημασία της διεθνοποίησης του Ελληνικού Ζητήματος».

Στέφανος Καβαλλιεράκης
Προετοιμασία μιας Επανάστασης
Εκδ. Μεταίχμιο, σελ. 168
Τιμή 12,20 ευρώ

Αναμένεται στις 29/10. Στην ίδια σειρά θα ακολουθήσουν, από άλλους συντελεστές, μονογραφίες για τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, τον Ι. Καποδίστρια, την Μπουμπουλίνα και τον Ρήγα Φεραίο, αλλά και για τα Συντάγματα, τις εσωτερικές έριδες, τη Σφαγή της Χίου και την Εξοδο του Μεσολογγίου, τον ρόλο των Μεγάλων Δυνάμεων