Η απόγνωση που οδηγεί {LF}στην αυθεντική ύπαρξη

Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος θεωρούσε ότι η προσφορά του Δημήτρη Καπετανάκη (1912 – 1944) στα γράμματα «μήτε αγνοήθηκε μήτε παρανοήθηκε» («Διόσκουροι», Δόμος, 1997). Η εκτίμηση είναι σχετικά όψιμη και προφανώς αποδίδει την αίσθηση της περιόδου για το έργο του ποιητή και δοκιμιογράφου που γεννήθηκε στη Σμύρνη, σπούδασε στη Νομική της Αθήνας και τελικά διακρίθηκε στους κύκλους βρετανών ποιητών μετά το 1939. Εξοικειωμένος με το έργο των Καρλ Γιάσπερς, Κίρκεγκωρ και Στέφαν Γκεόργκε, θα αναγορευθεί διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης (με τη διατριβή «Eρως και χρόνος»), θα δημοσιεύσει φιλοσοφικές μελέτες, θα μεταφράσει ποιήματα του Χαίλντερλιν και θα γράψει δικά του στα αγγλικά. Την περίπτωση αυτού του – μάλλον «γνωστού άγνωστου» – στοχαστή, 23 χρόνια μετά την εκτίμηση του Ζ. Λορεντζάτου, υπενθυμίζει η νέα δίτομη έκδοση «Εργα» της Εταιρείας Κοινωνικού Εργου και Πολιτισμού (ΕΚΕΠ) και του ΜΙΕΤ. Γι’ αυτήν μιλήσαμε με την ερευνήτρια και συγκριτολόγο ευρωπαϊκής λογοτεχνίας Εμμανουέλα Κάντζια, στην οποία ανατέθηκε η επιμέλεια των Απάντων του Καπετανάκη από τον μαθητή του Ιωάννη Φικιώρη, πρώην προέδρου του ΚΙΠΚΕ. Ο τελευταίος είχε παρακολουθήσει σε φοιτητική ηλικία μαθήματα του Καπετανάκη στον «Ασκραίο», τη σχολή «ανώτερης λογοτεχνικής μόρφωσης» που είχε ιδρύσει ο Ιωάννης Συκουτρής και ήταν πεπεισμένος ότι το έργο και η προσωπικότητά του δεν είχαν τύχει της προβολής που τους αξίζει.

Στον πρώτο τόμο, που χωρίζεται σε Βιβλίο Α’ και Β’, περιλαμβάνονται τα δημοσιευμένα έργα. Ο δεύτερος, που αναμένεται εντός του 2021, περιλαμβάνει τα κατάλοιπα: ανάμεσά τους, ένα σώμα διαλέξεων στον «Ασκραίο», οι διαλέξεις της Αγγλίας για τη νεοελληνική ποίηση και τέχνη, καθώς και αυτή για τον Προυστ, στη γερμανική και τη γαλλική εκδοχή της, οι εργασίες της περιόδου του Καίμπριτζ για την αγγλική ποίηση.

Πώς θα περιγράφατε την περίπτωση του Δημήτρη Καπετανάκη σε μαθητές ενός σημερινού Γυμνασίου ή Λυκείου;

Hταν ένας κοσμοπολίτης ποιητής – φιλόσοφος, ένας μεταφυσικός στοχαστής, με περιπετειώδη βίο και έργο πολύπλευρο. Eφυγε από τη Σμύρνη σε παιδική ηλικία, μετά την Καταστροφή, έζησε και σπούδασε στην Ελλάδα και τη Γερμανία του Μεσοπολέμου, και αργότερα, στον πόλεμο, στην Αγγλία. Συνδέθηκε με σπουδαίες προσωπικότητες από τον χώρο των γραμμάτων και των τεχνών, όπως τον γερμανό υποστασιακό φιλόσοφο Καρλ Γιάσπερς, τον βρετανό ποιητή και εκδότη Τζον Λέμαν και τον κύκλο του (Στήβεν Σπέντερ, Ουίλλιαμ Πλόμερ, Ηντιθ Σίτγουελ, Ε.Μ. Φόρστερ). Εγινε γνωστός στην Ελλάδα για τα φιλοσοφικά του δοκίμια (Ερως και χρόνος, Μυθολογία του ωραίου) και στην Αγγλία για τις μελέτες του για τον Ρεμπώ, τον Ντοστογέφσκι, τον Γκεόργκε κ.ά. καθώς και για τα ευάριθμα και αινιγματικά ποιήματά του, όπου αφομοιώνονται αβίαστα τα φιλοσοφικά του αναγνώσματα – κάποια από αυτά συμπεριλήφθηκαν σε ανθολογίες αγγλικής ποίησης.

Από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία στη βιογραφία – και την εργογραφία – του είναι η «σιωπή για τη Σμύρνη». Τι πιστεύετε ότι υποδηλώνει;

Είναι αλήθεια ότι δεν γράφει ποτέ για τη Σμύρνη παρότι έζησε τη φωτιά και τον ξεριζωμό, και μάλιστα σε νεαρή ηλικία, μόλις δέκα ετών. Νομίζω πάντως πως το παιδικό τραύμα ανιχνεύεται στην αρχή του αγγλόφωνου δοκιμίου του για τον Ρεμπώ (1942), όπου στοχάζεται τη φρίκη του πολέμου ως ένα memento mori. Προσθέτει όμως, παραθέτοντας στίχο του Ωντεν, πως «ούτε ο πόλεμος είναι πια ικανός να μας τρομάξει». Ο Καπετανάκης φοβάται περισσότερο και από τον θάνατο της σάρκας εκείνον του πνεύματος. Ισως η Σμύρνη ήταν το δικό του memento mori, το οποίο επεξεργάζεται δημιουργικά στα δοκίμιά του: η διασάλευση του κόσμου οδηγεί στην απόγνωση, την απελπισία, αλλά διανοίγει και την προοπτική της αφύπνισης και της σωτηρίας.

Τι νομίζετε ότι ανακαλύπτει και πιθανότατα αποκομίζει από τη «συνάντηση» με τον Στέφαν Γκεόργκε; Και τι από το έργο του Κίρκεργκωρ;

Στον Γκεόργκε είδε έναν ποιητή – νομοθέτη, που κατόρθωσε με τη γλώσσα να δώσει υπόσταση στον κόσμο και τα πράγματα. Τον χαρακτηρίζει «πολιτειακό» ποιητή, δηλαδή ποιητή ικανό να μορφώσει ανθρώπινες υπάρξεις που θα στερεώσουν την Πολιτεία του πνεύματος. Αργότερα, βέβαια, αναθεωρεί. Στο αγγλόφωνο δοκίμιό του για τον Γκεόργκε υποστηρίζει πως ήταν ένας από αυτούς που άνοιξαν τον δρόμο στον ναζισμό. Είναι ίσως υπερβολική αυτή του η κρίση, αλλά δικαιολογείται από τις ιστορικές συγκυρίες. Σίγουρα πάντως στο τέλος του βίου του ο Καπετανάκης απομακρύνεται από το ιδανικό του «πνευματικού οδηγού» και τη γερμανική μεσσιανική παράδοση.

Ο Κίρκεγκωρ καταλαμβάνει τον έναν πόλο φιλοσοφικής σκέψης του Καπετανάκη· στο άλλο άκρο βρίσκουμε τον Πλάτωνα. Στον πυρήνα της φιλοσοφίας και των δύο βρίσκεται το πρόταγμα της αυτογνωσίας και της αυτοπραγμάτωσης. Ο δρόμος του Πλάτωνα εκκινεί από το θαυμάζειν· αυτός του Κίρκεγκωρ από την αμφιβολία. Ο πρώτος φιλοσοφεί για το κάλλος· ο δεύτερος για την απελπισία και την πίστη. Ο Καπετανάκης συνθέτει τη σκέψη των δύο στοχαστών με πρωτότυπο τρόπο, παλεύοντας με το αίνιγμα του έρωτα. Το τελευταίο του ποίημα, που τιτλοφορείται «Λάζαρος», παραπέμπει στην αρχή του φιλοσοφικού δοκιμίου του Κίρκεγκωρ Η αρρώστια ως τον θάνατο. Δηλώνει έτσι τη μάχη ανάμεσα στην απελπισία και την πίστη που έδινε στα τελευταία χρόνια της ζωής του.

Κατά την περίοδο 1936 – 1939 σχετίζεται στην Ελλάδα με τον κύκλο των Νέων Γραμμάτων (Κατσίμπαλη, Καραντώνη, Σεφέρη) και τους Θεοτοκά, Δεσποτόπουλο, Σαραντάρη. Ποια ήταν η διαχρονική αξιολόγηση και ενασχόληση όλων με το έργο του;

Με όλους διατηρούσε καλές σχέσεις, αλλά με τον Σαραντάρη είχε μεγαλύτερη πνευματική συγγένεια – τους έδενε, εκτός από τη φιλία τους, ο Κίρκεγκωρ. Τους χώριζε βέβαια ο χριστιανισμός, ήταν όμως και οι δύο μεταφυσικοί στοχαστές. Γι’ αυτό και ο Σαραντάρης, ενώ κάποτε καταλόγισε στον Δ.Κ. ότι εξετάζει τον Ρεμπώ μονόπλευρα, αγνοώντας το θέμα της πίστης, του αφιέρωσε το ποίημα «Ηλίθιο» («το ηλίθιο τίποτα έτσι, απότομα, / τρελλαίνει την ψυχή…»). Ο Δεσποτόπουλος έγραψε για τον Καπετανάκη μετά τον θάνατό του στο αφιερωματικό τεύχος της Νέας Εστίας· ο Καραντώνης και ο Θεοτοκάς στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Τα πορτρέτα τους φωτίζουν πτυχές του ανθρώπου, όχι όμως και τη σκέψη του. Πολύ πιο διεισδυτικός και ουσιαστικός είναι ο Λορεντζάτος που επανέρχεται στον Καπετανάκη στο τέλος του αιώνα (σ.σ.: Διόσκουροι, 1997).

Στ βιβλιοκρισία για το «Χρονικό μιας πολιτείας» του Παντελή Πρεβελάκη διαβάζουμε: «Ενας τόπος σαν το δικό μας απογνωσμένα δύσπιστος με δυσκολία θα μπορούσε ν’ ανεχθεί μια προσπάθεια σύγχρονης μυθολογίας…». Ποια ήταν η οπτική του για την ελληνικότητα ή τη νεοελληνική συνείδηση;

Είναι χαρακτηριστικό ότι δεν προσεγγίζει τα ερωτήματα αυτά με τα εννοιολογικά εργαλεία άλλων εκπροσώπων της Γενιάς του Τριάντα, αλλά ως μια ατομική στάση ζωής που τρέφεται από την αναζήτηση του Κάλλους. Την έννοια της μυθολογίας ο Καπετανάκης τη χρησιμοποιεί για να αναφερθεί σε προσωπικότητες που ενσαρκώνουν αυτή τη στάση ζωής – όπως, για παράδειγμα, ο Ιωάννης Ιωακείμ Βίνκελμαν. Στο ύστερο έργο του παρατηρείται μια μετακίνηση. Οταν καλείται να απευθυνθεί στο βρετανικό αναγνωστικό κοινό ως «Ελληνας στην Αγγλία», πραγματεύεται πλέον την ελληνικότητα με όρους ιστορικούς και το κέντρο βάρους της σκέψης του μετατοπίζεται από τον χώρο της αισθητικής σε αυτόν της ηθικής.

Ποιος ο ρόλος του, αλήθεια, στην προβολή των νεοελληνικών γραμμάτων στην Αγγλία;

Η συμβολή του ήταν εξαιρετικά σημαντική. Ο Καπετανάκης διέκοψε τις σπουδές του στο Καίμπριτζ το 1941 για να αναλάβει καθήκοντα στο υπουργείο Πληροφοριών στο Λονδίνο. Με την ιδιότητά του αυτή έδωσε διαλέξεις στο Λονδίνο και σε τοπικές κοινότητες της Αγγλίας για την Ελλάδα: τα δεινά της Κατοχής, τη νεοελληνική ποίηση και τέχνη. Εκανε επίσης μαθήματα νέων ελληνικών σε εθελοντές του Friends Ambulance Unit που ετοιμάζονταν για την Ελλάδα και τη Μέση Ανατολή. Παράλληλα όμως, είχε συνδεθεί με τον ποιητή και εκδότη Τζον Λέμαν που εξέδιδε τότε μια σειρά περιοδικών λόγου: New Writing, Daylight, New Writing and Daylight, Penguin New Writing. Ο Καπετανάκης μεσολάβησε για τη μετάφραση και δημοσίευση έργων αρκετών ελλήνων συγγραφέων στα εν λόγω περιοδικά, συμπεριλαμβανομένων των Σεφέρη και Ελύτη. Λίγο μετά τον θάνατό του, εκδόθηκε ο «αγγλικός Σεφέρης», πάλι από τον οίκο του Λέμαν (The King of Asini and other poems, 1946). Ο Δημήτριος συνδέθηκε και με άλλους λογοτέχνες: τον Ουίλλιαμ Πλόμερ, τον Τζο Ακερλυ (διευθυντή του περ. The Listener), τον Στήβεν Σπέντερ, τον E.M. Φόρστερ. Ηταν η περίοδος όπου μια μερίδα της αγγλικής διανόησης άρχισε να ενδιαφέρεται περισσότερο για τη σύγχρονη Ελλάδα. Οταν, μετά τη λήξη του πολέμου, ο Νάνος Βαλαωρίτης έφτασε στην Αγγλία για να αναλάβει τον ρόλο του διαμεσολαβητή, βρήκε πολλές πόρτες ανοιχτές χάρη στις γέφυρες που είχε χτίσει ο Καπετανάκης. Σημαντικά τεκμήρια για αυτές τις όψεις του έργου του συναντάμε και στη σύντομη αλληλογραφία των ετών 1941 – 1942 με τον Γιώργο Σεφέρη – τότε στην Πρετόρια και το Κάιρο.

Αν επιτρέπετε μια διαισθητική παρατήρηση: είναι ένας δοκιμιογράφος που δεν μπορεί να αποχωριστεί το φιλοσοφικό του υπόβαθρο; Και από την άλλη, «διαβάζει τον Πλάτωνα και τον Κίρκεγκωρ ως ποιητές»;

Το ύφος του αλλάζει σταδιακά. Στα ελληνόφωνα δοκίμιά του είναι συχνά διδακτικός – ο ίδιος χαρακτηρίζει τη Μυθολογία του Ωραίου ως «μεταφυσικό κήρυγμα». Εχω την αίσθηση ότι γράφει πάντα ως δάσκαλος που προσπαθεί να αφυπνίσει το ενδιαφέρον, αλλά και να ξυπνήσει τις αισθήσεις των μαθητών του – γι’ αυτό και συναντάμε συχνά εξάρσεις, υπερβολές, συναισθηματισμούς. Στα αγγλόφωνα δοκίμιά του πάλι, ο λόγος του γίνεται πιο μετρημένος και, κατά τη γνώμη μου, κομψότερος, διατηρεί όμως έναν τόνο ψυχεγερτικό. Από αυτή την άποψη, πράγματι δεν μπορεί να αποχωριστεί το φιλοσοφικό του υπόβαθρο. Την ίδια τάση διακρίνει και στον Πλάτωνα και τον Κίρκεγκωρ, τους οποίους πράγματι διαβάζει ως ποιητές. Χάρη στα ποιητικά μέσα που χρησιμοποιούν κατορθώνουν να αφυπνίσουν το κοινό τους, υπενθυμίζοντας διαρκώς πως πίσω από κάθε γνήσια φιλοσοφική σκέψη βρίσκεται ένα ζωντανό, πάσχον υποκείμενο.

Η ακραία απελπισία που οδηγεί στην αυθεντική ύπαρξη, μια σκέψη την οποία ανακαλύπτει και στον Ντοστογέφσκι, είναι το ερμηνευτικό σχήμα που «υπηρετεί»;

Είναι ένα σχήμα που αρχίζει να διαμορφώνει από νωρίς. Το βλέπουμε και στη διατριβή του Ερως και χρόνος, που ο ίδιος μεταφράζει στα ελληνικά, το βλέπουμε και στη Μυθολογία του ωραίου. Ωστόσο, εκεί η απελπισία συνδέεται περισσότερο με την ομορφιά και τον έρωτα. Στην περίοδο της Αγγλίας επιστρέφει στον Κίρκεγκωρ και το δάσκαλό του, Γιάσπερς, η φιλοσοφία του οποίου οφείλει πολλά εξάλλου στον πρώτο, ενώ παράλληλα διαβάζει ίσως για πρώτη φορά τον Σεστώφ. Επανέρχεται λοιπόν στην έννοια της απελπισίας – ως συνθήκης που μπορεί να οδηγήσει στην αυθεντική ύπαρξη -, αυτή τη φορά όμως είναι πιο έντονη η ηθική διάσταση που της προσδίδει.

Ενδιαφέρον έχει η επισήμανση ότι «ελλείψει βιογραφικών πηγών, δεν έγραψε ποτέ για τον Καβάφη». Γιατί συνδέεται αυτή η έλλειψη με τις πηγές; Εγραψε, αλήθεια, για τον Παπαδιαμάντη;

Για τον Παπαδιαμάντη δεν έγραψε. Στον Καβάφη αναφέρεται σε ένα δοκίμιό του για τη Σαρλότ Μπροντέ (θα συμπεριληφθεί στον δεύτερο τόμο). Με αφορμή ένα χωρίο από το μυθιστόρημα Villette, όπου η ηρωίδα θάβει τις ερωτικές της επιστολές και μαζί με αυτές τον πόθο της, ανακαλεί τις «Επιθυμίες». Ισως να είχε γράψει περισσότερα αν είχε πρόσβαση σε βιογραφικές πηγές, δεδομένου του δικού του ενδιαφέροντος για τη σχέση βίου και έργου. Είναι σχεδόν βέβαιο εξάλλου πως δεν είχε στη διάθεσή του την ελληνική έκδοση των ποιημάτων του Καβάφη στα χρόνια της Αγγλίας, παρότι παρακολουθούσε τις μεταφραστικές του τύχες. Τις «Επιθυμίες» τις παραθέτει από μνήμης.

Δημήτριος Καπετανάκης
Eργα
τόμος 1, βιβλία Α’ και Β’
Επιμέλεια Εμμανουέλα Κάντζια
Εταιρεία Κοινωνικού Eργου και Πολιτισμού/ ΜΙΕΤ
Τιμή 50 ευρώ

Περιλαμβάνονται, εκτός άλλων, δοκίμια και μελέτες του Δ.Κ., τα αγγλόφωνα κείμενά του (μεταξύ άλλων, για τον Γκεόργκε, για τον Ντοστογέφσκι, για την αγγλική ποίηση), βιβλιοκρισίες και τεχνοκριτικά του σημειώματα, τα ποιήματά του στα ελληνικά και στα αγγλικά, το μονόπρακτο θεατρικό «Η θύελλα», μεταφράσεις του προς τα ελληνικά ή προς τα αγγλικά (των Χαίλντερλιν, Αντονυ Χάξλεϋ, Ελύτη, Πρεβελάκη, Κανελλόπουλου)