«Να φέρουμε τη λαϊκή τέχνη στο σήμερα»

Ο Χριστόφορος Μαρίνος είναι το νέο αίμα στην ομάδα των επιμελητών της σύγχρονης τέχνης. Χρόνια τώρα στην κλειστή ομάδα εκείνων που ασχολούνται και ενδιαφέρονται για τα εικαστικά πράγματα στη χώρα μας γνωρίζουν ότι πολύ προτού αναλάβει καθήκοντα επιμελητή εικαστικών εκθέσεων του Οργανισμού Πολιτισμού, Αθλησης και Νεολαίας του Δήμου Αθηναίων (ΟΠΑΝΔΑ) είχε παρουσιάσει στο κοινό εκθέσεις καλλιτεχνών που το ίχνος τους στην ελληνική εικαστική παραγωγή άλλοτε ερχόταν σε διάλογο με την πρωτοπορία ή ακουμπούσε στην παράδοση της ανώνυμης, λαϊκής τέχνης. Δηλαδή τα ήθελε όλα, τα έψαχνε πολύ και τα κατέγραφε συστηματικά, γνωρίζοντας την αξία που έχει η οργάνωση του αρχείου ως εργαλείο για όποιον ερευνά την Ιστορία.

Ανάμεσα στις πολλές εκθέσεις που έχει δημιουργήσει από το 2004 ξεχωρίζουν «Ο Μαγικός Κύκλος», με τη Λωραίνη Αλιμαντίρη στην γκαλερί LorainiAlimantiri / Gazonrouge το 2012, οι «Προθήκες θαυμάτων», με την Πολύνα Κοσμαδάκη, ZoneD στην γκαλερί Ζουμπουλάκη το 2010, «Πόσοι άγγελοι μπορούν να χορέψουν στο κεφάλι μιας καρφίτσας;» στη 2η Μπιενάλε της Αθήνας το 2009, οι «Μίμοι» στην γκαλερί Kalfayan το 2009.

Σήμερα επιθυμεί να αξιοποιήσει όσο το δυνατόν περισσότερους χώρους διαθέτει ο Πολιτιστικός Οργανισμός του Δήμου Αθηναίων και να χωρέσει τέχνη και καλλιτεχνικά συμβάντα σε ανοιχτά σημεία και σε εσωτερικά – όσο το επιτρέπει η πανδημία – κτιρίων. Ενας από αυτούς είναι το Κέντρο Τεχνών με τα υφαντουργημένα γλυπτά της Μάρως Φασουλή. Το Μουσείο Αγγελικής Χατζημιχάλη και τη ζωγραφική του ναΐφ Ελευθέριου Αλεξίου (πατέρα του εικαστικού Νίκου Αλεξίου). Το Πάρκο Ελευθερίας και την ομαδική έκθεση γλυπτικής των δυστυχισμένων μνημείων… Υπάρχει όμως και «μέρος δεύτερο» στα σχέδιά του, η έκδοση συνοδευτικών καταλόγων και βιβλίων καλλιτεχνών. «Χάρη στην αμέριστη υποστήριξη της προέδρου του ΟΠΑΝΔΑ, Αννας Ροκοφύλλου, μου δίνεται η δυνατότητα να υλοποιήσω το εκθεσιακό πρόγραμμα που έχω σχεδιάσει. Δεν θα ήταν δυνατό μόνος μου να μπορέσω να τα βγάλω πέρα ετοιμάζοντας παράλληλες εκθέσεις σε διαφορετικούς χώρους της πόλης» εξηγεί ο ίδιος στο καφέ του νέου μουσείου σύγχρονης τέχνης Γουλανδρή στο Παγκράτι, μεταξύ δυναμωτικού χυμού φρούτων και της συντροφιάς ενός μικρού κάκτου σε μια γλάστρα στο τραπέζι μας:

«Λένε ότι ο κάκτος είναι σύμβολο της μελαγχολίας. Το εντόπισα όταν έψαχνα για τους κάκτους του γλύπτη Μέμου Μακρή. Υπάρχει ένας μικρός κατάλογος με κείμενο του Αγγελου Δεληβορριά από την τελευταία του αυτή έκθεση το 1992 στην Γκαλερί Σκουφά. Ξέρεις, όλα συνδέονται με την τέχνη… Είχε πάθει σοκ με την πτώση του Τείχους το 1989 και τότε έκανε ένα θέμα μόνο, διάφορα είδη κάκτων».

Εκτός από εκθέσεις θα προσθέσεις και άλλες εκδηλώσεις;

«Οπως σημειώνεται στη σύμβασή μου με τον Οργανισμό περιλαμβάνονται και οι δράσεις. Θα έχουμε συζητήσεις, δύο εκθέσεις σε μορφή βιβλίου, αλλά επειδή συνεχώς βλέπω δουλειές, διαρκώς προστίθενται πρότζεκτ. Είναι να έχεις δυνάμεις και να διοχετεύεις ιδέες, καθώς ο ΟΠΑΝΔΑ διαθέτει έναν στόλο από δομές και πολιτιστικά κέντρα. Για δύο χρόνια υπάρχει ένα πρόγραμμα 28 εκθέσεων. Βέβαια δεν θα τις επιμελούμαι όλες εγώ. Αυτό το πρόγραμμα σχεδιάστηκε στο διάστημα της καραντίνας, επειδή είχα τον χρόνο και έκανα έρευνα και να σκεφτώ κάτι που θα έχει έναν άξονα και θα αποκτά νόημα, χωρίς να είναι ασύνδετες εκθέσεις. Με ενδιαφέρει η λαϊκή τέχνη, οπότε οι ναΐφ καλλιτέχνες, η προσεχής έκθεση για το Ρεμπέτικο, η μεταφορά από την Πινακοθήκη των Χανίων στην Αθήνα της έκθεσης για τη Φλωρεντίνη Καλούτση και τα υφαντά της Κρήτης, ο λαϊκός ζωγράφος Νικόλαος Χριστόπουλος από τον Βόλο, φίλος του Θεόφιλου, εντάσσονται στο εκθεσιακό μας πρόγραμμα».

Η βάση σου στην έρευνα σχετίζεται με τη λαϊκή τέχνη;

«Με ενδιαφέρει να ξαναδούμε την παράδοση. Γιατί και η Μάρω Φασουλή με την έκθεση “Από τον αγκώνα ως τον καρπό” που παρουσιάζεται τώρα στο Κέντρο Τεχνών αυτό κάνει και φέρνει στο σήμερα τη λαϊκή τέχνη. Τα χειροποίητα “υφαντουργήματά” της, που σκόπιμα δείχνουν ανολοκλήρωτα, προτείνουν μια πολύ προσωπική αισθητική, που αποκλίνει από τη δουλειά μιας παραδοσιακής υφάντρας».

Τι ξεχωρίζει τον λαϊκό καλλιτέχνη από τον Καλλιτέχνη;

«Ο λαϊκός είναι αυτοδίδακτος και η ευαισθησία του είναι, ας πούμε, αδιαμεσολάβητη, πηγαία. Εχει πολύ ενδιαφέρον δηλαδή ότι τα έργα του Ελευθέριου Αλεξίου που παρουσιάζουμε στο Μουσείο της Αγγελικής Χατζημιχάλη τα έκανε στα 70 του, αφού είχε συνταξιοδοτηθεί. Βλέπεις έναν ηλικιωμένο άνθρωπο πώς κάνει έργα και νομίζεις ότι τα έχει κάνει ένα παιδάκι. Ο Αλεξίου ζωγραφίζει θέματα που του είναι οικεία, εμπνευσμένα από την ελληνική τοπιογραφία: ένα λιμάνι, ένα χωριό, μια παραλία. Αλλες φορές όμως η φαντασία του καλπάζει, η θεματολογία του γίνεται πιο σκοτεινή και σουρεαλιστική, θυμίζοντας βορειοευρωπαίο καλλιτέχνη. Στις ζωγραφιές του παρελαύνουν απόκοσμα πλάσματα, αλλόκοτες φιγούρες που μοιάζουν με φαντάσματα, δέντρα και κτίρια που δηλώνουν οραματική προδιάθεση, ανοικειότητα και ονειρική σύλληψη της πραγματικότητας. Είναι πολύ συγκινητικό αυτό το στοιχείο και πάντα με γοήτευε».

Ποιες είναι οι πρώτες εντυπώσεις από αυτή τη θέση;

«Πολύ θετικές. Συνειδητοποιώ ότι υπάρχει ο μηχανισμός να υποδεχθεί τις εκθέσεις. Βέβαια, όπως συμβαίνει πάντα με το Δημόσιο, επιμέρους έξοδα παραγωγής θα πρέπει να καλυφθούν από χορηγίες. Αλλά έχουμε συνηθίσει σε αυτό. Και στο παρελθόν για να κάνουμε κάποια έκθεση αναζητούσαμε χορηγό».

Ο Χριστόφορος Μαρίνος δεν δείχνει μόνο έργα καλλιτεχνών. Ξέρει να γράφει και να παρουσιάζει στα κείμενά του την ψυχοσύνθεση των δημιουργών, η οποία και κατευθύνει τη δουλειά τους. Και στο καλλιτεχνικό αποτέλεσμα εντόπιζε τις επιδράσεις από τον περίγυρο, τις συγκυρίες, σημειώνοντας και τα θεωρητικά σχήματα με τα οποία έργα και καλλιτέχνες βρίσκουν θέση και αιτία στη διεθνή πραγματικότητα.

Οπως στην ομαδική υπαίθρια έκθεση «Unhappy Monuments» που μόλις άνοιξε στο Πάρκο Ελευθερίας. Αντλώντας έμπνευση από το Δυστυχισμένο Ready-made (1919) του εικονοκλάστη Μαρσέλ Ντισάν, ο επιμελητής της έκθεσης ζήτησε από τους καλλιτέχνες να επεξεργαστούν την έννοια του αντι-μνημείου. Και όπως ο ίδιος σημειώνει: «Σε αντίθεση με τη μονιμότητα, τη μνημειακότητα και την ευλάβεια που χαρακτηρίζουν τα μνημεία, το αντι-μνημείο είναι εφήμερο, εύθραυστο, δεν διεκδικεί απαραίτητα την προσοχή του θεατή, ενώ συχνά προϋποθέτει και τη συμμετοχή του. Τα έργα που προτείνουν οι καλλιτέχνες συνομιλούν με την αισθητική ταυτότητα και τον χαρακτήρα του πάρκου, το οποίο αποτελεί έναν αγαπημένο χώρο ανάπαυσης και ψυχαγωγίας για πολλούς Αθηναίους. Βασική επιδίωξη της έκθεσης “Unhappy Monuments” είναι η απρόσμενη συνάντηση με ένα κάπως ασυνήθιστο μνημείο και η αίσθηση της τυχαίας ανακάλυψης στη διάρκεια μιας ανέμελης βόλτας».

Επίσης ρίχνεις το «βλέμμα» σε γυναίκες καλλιτέχνες. Λόγω εποχής που δίνει σημασία στο έργο των γυναικών;

«Οι γυναίκες είναι must. Με τη Μαρία Λοϊζίδου είχα υπέροχη συνεργασία, πάνω στο έργο της Ρένας Παπασπύρου κάνω το διδακτορικό μου, έχω μελετήσει τη Μαρία Καραβέλα, την Ασπα Στασινοπούλου… Ανέκαθεν οι γυναίκες καλλιτέχνες είναι στο ραντάρ μου. Βλέπω όμως πόσο αδικημένες ήταν οι γυναίκες τις δεκαετίες του ’70 και του ’80 στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Δηλαδή η Ρένα Παπασπύρου έδειχνε τότε τη δουλειά της και της έλεγαν “τι είναι αυτά τα πράγματα;”. Εκείνη την εποχή, για παράδειγμα, είχαν διαφορετικό εκτόπισμα ο Τσόκλης, ο Θόδωρος, ο Τέτσης. Ηταν και πιο “μάτσο η εποχή, γι’ αυτό δεν έφερνε τις γυναίκες στην πρώτη γραμμή. Μπορούμε να πούμε ότι τη διαφορά έκανε η γκαλερί Δεσμός με το ισορροπημένο πρόγραμμά της, παρουσιάζοντας άνδρες και γυναίκες καλλιτέχνες».

Νιώθεις την ανάγκη να καταγραφεί η ιστορία των σύγχρονων καλλιτεχνών μέσα από εκδόσεις τέχνης;

«Με ενδιαφέρει η ιστορία της ελληνικής τέχνης και επιδιώκω να την καταγράψω. Στους νεότερους από εμένα επιμελητές δεν το βλέπω αυτό ως επιδίωξη. Στη γενιά μου μαζί μ’ εμένα είναι οι Σταμάτης Σχιζάκης, Τίνα Πανδή, Χάρις Κανελλοπούλου, Σπύρος Μοσχονάς, οι οποίοι ενδιαφέρονται για αυτό το κομμάτι της μουσειακής εκπαίδευσης. Οταν εργάζεσαι σε ένα μουσείο, καλλιεργείται αυτό το ενδιαφέρον. Πρέπει να ασχολείσαι με την τεκμηρίωση της συλλογής, παίρνεις συνεντεύξεις από καλλιτέχνες, γκαλερίστες, ανθρώπους της τέχνης. Η Αννα Καφέτση ως διευθύντρια του ΕΜΣΤ θα πρέπει να πω ότι μας εκπαίδευσε σε αυτό. Η παρακαταθήκη της δεν είναι μόνο οι εκθέσεις που επιμελήθηκε, αλλά εκπαίδευσε επιμελητές. Θεωρώ ότι μαζί της έκανα το “στρατιωτικό” μου, όταν μου ανέθεσε το πρόγραμμα Προφορικών Ιστοριών του ΕΜΣΤ για να φτιαχτεί ένα αρχείο νεότερης τέχνης».