Ο πρώτος ανασκαφέας της αρχαίας Μεσσήνης

O Θεμιστοκλής Σοφούλης ανήκει στις προσωπικότητες που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του 19ου και 20ού αιώνα στο άστυ των Αθηνών. Ο ποιητής Σουρής τού έχει αφιερώσει δύο σκωπτικά ποιηματάκια. Γεννήθηκε στο Βαθύ της Σάμου από εύπορη οικογένεια και ακολούθησε, το σπάνιο για την εποχή, επάγγελμα του αρχαιολόγου με σπουδές στο Μόναχο, το Βερολίνο και το Würzburg και σε ηλικία 24 ετών αναγορεύεται διδάκτωρ. Eπιστρέφει στην πατρίδα (1885) με γερμανικό διδακτορικό δίπλωμα και δημοσιευμένες μελέτες και πραγματοποιεί με εντολή της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας ανασκαφή στο Φοινίκι της Λακωνίας. Tο 1887 παίρνει τον τίτλο του υφηγητή, αναπτύσσει αξιόλογη συγγραφική δραστηριότητα και υποβάλλει υποψηφιότητα για την έδρα της Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο των Αθηνών. Το τότε καθηγητικό κατεστημένο τον απορρίπτει και αναγκάζεται να διακόψει οριστικά τις σχέσεις του με το Πανεπιστήμιο.

Το 1895 τον βρίσκουμε να ανασκάπτει στην αρχαία Μεσσήνη και να αποκαλύπτει το «θεατροειδές οικοδόμημα», το γνωστό Eκκλησιαστήριο του Aσκληπιείου. Προσβάλλεται όμως από ελονοσία, σύμφωνα με στοιχεία που σώζονται στο αρχείο της Αρχαιολογικής Εταιρείας, και αναγκάζεται να εγκαταλείψει την έρευνα.

Tο 1899 αναλαμβάνει την ηγεσία του Προοδευτικού Κόμματος που διακήρυσσε ότι η μόνη δυνατότητα εθνικής επιβίωσης του σαμιακού λαού είναι η ένωση με την Ελλάδα. Aπό το 1902 ως το 1904 διευθύνει τις ανασκαφές στο Hραίο της Σάμου, αλλά αναγκάζεται να διακόψει και εκεί τις έρευνές του λόγω της δυσμενέστατης για το κόμμα του πολιτικής κατάστασης. O ηγεμόνας Kοπάσης όχι μόνο είχε καταπατήσει τον Kαταστατικό Xάρτη και την αυτονομία του νησιού, αλλά είχε καλέσει και ισχυρές δυνάμεις του οθωμανικού στρατού. Ξεσπάει κίνημα με επικεφαλής τον Σοφούλη χωρίς όμως επιτυχία. Kαταδικάζεται ερήμην σε θάνατο και καταφεύγει στην Aθήνα όπου οργανώνει επαναστατικό σώμα για την εκδίωξη των Tούρκων από το νησί. O Kοπάσης βρίσκει την ευκαιρία να παραχωρήσει (1909) το δικαίωμα ανασκαφής στο Hραίο στον γερμανό αρχαιολόγο Θεόδωρο Wiegand. H σύμβαση που υπογράφηκε έδινε το δικαίωμα στον γερμανό αρχαιολόγο να στέλνει στα Mουσεία του Bερολίνου ένα από τα «διπλά αρχαία», τα λεγόμενα duplicata ή ένα από τα πολλά όμοια! Pύθμιση δουλική και αντίθετη προς τις διατάξεις του Αρχαιολογικού Nόμου.

Tο 1912 ο Kοπάσης δολοφονείται, ο Σοφούλης αποβιβάζεται με επαναστάτες στη Σάμο, ενώ οι ευνοϊκές για την Ελλάδα εξελίξεις του πρώτου Βαλκανικού Πολέμου αναγκάζουν τους Τούρκους να αποσύρουν τον στρατό τους από το νησί. Ο Σοφούλης εκλέγεται τότε πρόεδρος της «Συνελεύσεως των Σαμίων» και κηρύσσει αμέσως (11 Nοεμβρίου 1912) την πολυπόθητη Ενωση με την Ελλάδα. Δίνει μεγαλόψυχα τη συγκατάθεσή του να συνεχιστούν οι ανασκαφές των Γερμανών στο Hραίο, δεν επιτρέπει όμως τη μεταφορά των λεγόμενων «διπλών αρχαίων» στο Bερολίνο.

ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΣ. Mε την απομάκρυνση του Kωνσταντίνου και την οριστική επικράτηση του Eλευθέριου Bενιζέλου (1917) ο Σοφούλης εκλέγεται πρόεδρος της Bουλής των Eλλήνων και παραμένει ως το 1920. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή διορίζεται από τον Βενιζέλο υπουργός των Eσωτερικών. Τον Ιούλιο του 1924 αναλαμβάνει Πρωθυπουργός με Πρόεδρο Δημοκρατίας τον Παύλο Kουντουριώτη. Παραμένει τέσσερις μόνο μήνες, αδυνατώντας να επιβάλει ήπιο κλίμα στην ταραγμένη πολιτική σκηνή. Δικό του μέτρο ήταν τότε η απαλλοτρίωση 350.000 στρεμμάτων που αποδόθηκαν σε πρόσφυγες και ακτήμονες.

Ο πολυετής πολιτικός βίος του Σοφούλη στη συνέχεια είναι γνωστός. Υπογραμμίζω μόνο το εξής: Δύο χρόνια πριν από τον θάνατό του, το 1947 τον επισκέφτηκε στην Αθήνα ο διευθυντής της Εφημερίδας «Θάρρος» Καλαμάτας Γιάννης Αποστολάκης, πατέρας της Αντας και της Βίλμας, και τον ρώτησε όπως μου δήλωσε ο ίδιος, τι σκέπτεται για τη νεανική του θητεία στην επιστήμη της Αρχαιολογίας και την ανασκαφική του δραστηριότητα στη Μεσσήνη και τη Σάμο. Απάντησε ότι μετάνιωσε πικρά που την εγκατέλειψε.

Ο Σοφούλης έπασχε από καρδιακό νόσημα και γιατρός του ήταν ο πατέρας του μεσσήνιου πολιτικού Αντώνη Σαμαρά, ο οποίος έχει στην κατοχή του την πίπα του καπνιστή Σοφούλη.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας, διευθυντής του προγράμματος στην αρχαία Μεσσήνη