Ενα αταίριαστο δίδυμο

Ο Λουσιέν Πισαρό, μεγαλύτερος γιος του ζωγράφου Καμίλ Πισαρό, ήταν έφηβος στα μέσα της δεκαετίας του 1870 όταν ο Πολ Σεζάν πήγε να μείνει κοντά τους. Πολλά χρόνια αργότερα υπαγόρευσε στον αδελφό του Πολ-Εμίλ τις αναμνήσεις του από εκείνη την εποχή: «Ο Σεζάν ζούσε στην Οβέρς και περπατούσε τρία χιλιόμετρα για να έρθει και να εργαστεί με τον πατέρα. Εκαναν ατελείωτες θεωρητικές συζητήσεις και μια μέρα αγόρασαν τα απαραίτητα σύνεργα για να ζωγραφίσουν. Υπάρχουν αρκετά από τα έργα που έφτιαξαν εκείνη την εποχή. Εχουν πολλές ομοιότητες και στην τεχνοτροπία και στη θεματική τους. Ενα πρωί, ο πατέρας ζωγράφιζε σε ένα χωράφι και ο Σεζάν καθόταν στο γρασίδι και τον παρακολουθούσε. Ενας χωρικός, τότε, ήρθε και είπε στον πατέρα: “Ο εργάτης σου εκεί δεν καταβάλλει και μεγάλη προσπάθεια!”».

Δύο φράσεις είναι κομβικής σημασίας μέσα σε αυτό το κατά τα άλλα χαριτωμένο περιστατικό, κατά τον βρετανό ιστορικό Τέχνης Τίμοθι Τζέιμς Κλαρκ, σε άρθρο του στο London Review of Books: «Εκαναν ατελείωτες θεωρητικές συζητήσεις» και «ο Σεζάν καθόταν στο γρασίδι και τον παρακολουθούσε». Η περιγραφή για τη σχέση των δύο ζωγράφων μάλιστα είναι προάγγελος του νέου βιβλίου του που αναμένεται να κυκλοφορήσει του χρόνου υπό τον τίτλο «Εκείνα τα πάθη: στην τέχνη και την πολιτική». Η αλληλεπίδραση μεταξύ των δύο ζωγράφων ήταν λεκτική και εικονογραφική, και ότι οι δυο τους συνειδητοποιούσαν ότι κάτι έντονο και δύσκολο – κάτι που απαιτούσε λεκτική διευκρίνιση – διακυβευόταν. Αναγνώρισαν ορισμένα χαρακτηριστικά – συγκεκριμένους τρόπους να αποδίδουν τα πράγματα, τρόπους κατανόησης του κόσμου – που σε εύθετο χρόνο καθόρισαν τον χαρακτήρα του «μοντέρνου» στην τέχνη. Η δεύτερη φράση από τα απομνημονεύματα του Λουσιέν οδηγεί προς διαφορετική κατεύθυνση. Δείχνει τη θεμελιώδη έλλειψη λεκτικής επικοινωνίας και την απαραίτητη αφοσίωση στην παρατήρηση της διαδικασίας της ζωγραφικής. Ο περαστικός αγρότης έκανε λάθος εκτίμηση όταν υποστήριξε ότι ο Σεζάν δεν προσπαθούσε πολύ. Αντιθέτως το να παρακολουθεί τον Πισαρό ήταν μια εξαιρετικά δύσκολη επιχείρηση.

Οι δύο άνδρες συναντιόντουσαν εκείνη την εποχή – τη  δεκαετία του 1870 και στις αρχές εκείνης του 1880 – για μερικές εβδομάδες ή και μήνες για να ζωγραφίσουν μαζί. Οταν ξεκίνησαν αυτή τη συνήθεια στις αρχές του καλοκαιριού του 1873, ο Σεζάν ήταν 34 και ο Πισαρό 42 ετών. Και η συνάντηση μεταξύ του σχετικά ανώριμου αλλά με ήδη διαμορφωμένο προσωπικό ύφος Σεζάν και του κατασταλαγμένου Πισαρό – μια ειρηνική συνύπαρξη από την οποία ωστόσο δεν έλειπε η αντιπαράθεση – είναι κατά τον συγγραφέα ένα από τα πιο μεγάλα μυστήρια του 19ου αιώνα που αν λυνόταν θα ήταν σαν να «αποκτούσαμε το κλειδί για τη γαλλική ζωγραφική».

ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ. Ποιοι ήταν όμως οι δύο αυτοί καλλιτέχνες; Ο Πισαρό, γεννημένος στο νησί του Αγίου Θωμά της Καραϊβικής, ήταν γιος εβραίου επιχειρηματία. Σπούδασε στη Γαλλία, αλλά μόνο αφού επέστρεψε στη γενέτειρά του και στη συνέχεια έζησε για δύο χρόνια στη Βενεζουέλα εγκαταστάθηκε στην Ευρώπη για να γίνει, ενάντια στις επιθυμίες του πατέρα του, ζωγράφος. Στην πορεία αναδείχθηκε ως ο «πατριάρχης του ιμπρεσιονισμού» και λόγω ηλικίας. Ο Σεζάν καταγόταν από την Προβηγκία στη Νότια Γαλλία, και επίσης βρισκόταν υπό την πίεση των οικογενειακών προσδοκιών. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του στη Νομική παρακολούθησε μαθήματα ζωγραφικής όπου οι συμμαθητές του κοροϊδεύαν την επαρχιακή του συμπεριφορά και τις γκάφες του. Ο κατά εννέα χρόνια μεγαλύτερός του Πισαρό ωστόσο είχε άλλη στάση απέναντί του κι έτσι έγιναν φίλοι παρά τη διαφορετικότητά τους. Ο Σεζάν είχε μυαλό σοβαρού μελετητή και λεξιλόγιο λιμενεργάτη. Ο Πισαρό ήταν σοβαρός, υπομονετικός αλλά αναρχικό πνεύμα. Χαρακτηριστικό είναι ότι όταν ρωτήθηκε ποιος ήταν ο καλύτερος τρόπος για να πάει μπροστά η γαλλική τέχνη απάντησε «Κάψτε το Λούβρο!». Οι δυο τους ως ανορθόδοξοι γνώριζαν πως δεν έχουν πιθανότητες να γίνουν αποδεκτοί στις κρατικά επιχορηγούμενες εκθέσεις και απελευθερωμένοι ακολούθησαν τον δικό τους δρόμο.

Ο συγγραφέας μπαίνει στη διαδικασία αναλυτικής σύγκρισης και θεωρητικής ανάλυσης αρκετών έργων και των δύο καλλιτεχνών που συμπορεύτηκαν για ένα διάστημα και εν συνεχεία ακολούθησαν διαφορετικούς δρόμους. Στο ένα καβαλέτο ο Σεζάν με την εκκεντρικότητά του. Στο άλλο ο Πισαρό με την άνευ όρων καλοσύνη του. Και οι δυο τους εργασιομανείς επαναστάτες της απλότητας, που δέθηκαν μεταξύ τους με μια αγάπη εναλλακτικά πατρική, αδελφική, ανταγωνιστική σε κάποιες περιπτώσεις αλλά εν τέλει προστατευτική. Αγάπη που επέτρεψε στον «Ικαρο» Σεζάν να μην κάψει τα φτερά του κοντά στον ήλιο, αλλά να προσγειωθεί ομαλά, χωρίς να συντριβεί, αλλά και να οπλιστεί με μεθόδους πτήσης που δεν θα γνώριζε αν δεν είχε δίπλα του τον Πισαρό. Διαπιστώνει, όπως γράφει χαρακτηριστικά, πως η ένταση της ζωγραφικής του νεαρού Σεζάν πηγάζει από το γεγονός ότι έρχεται σε επαφή με μια διαφορετική οπτική, με μια νέα αίσθηση των πραγμάτων, η οποία καταλήγει πως είναι απόρροια του καλλιτεχνικού διαλόγου που αναπτύσσει με τον ώριμο Πισαρό.