Η εποχή της χαμένης αθωότητας

Δυο ανήλικα αγόρια, εν ώρα εργασίας, απεικονίζονται στητά πίσω από τον πάγκο με τα είδη μαναβικής. Πόσα μυστικά κρύβουν τα μάτια τους; Ο θεατής σταματά αρχικά στο τρυφερό βλέμμα του μεγαλύτερου αγοριού, με τον φόβο στο βάθος, κι ύστερα στέκεται για ώρα στα στεφανωμένα από μαύρους κύκλους, ίσως εμπύρετα μάτια του μικρότερου, που τον καθηλώνουν. Τα πρόσωπά τους, στραμμένα ελαφρώς προς τα αριστερά τους, αντικρίζουν κάποιον που τους καθοδηγεί για την επιτυχή ολοκλήρωση της φωτογράφισης – βρισκόμαστε στα 1908, στην κεντρική αγορά της Ινδιανάπολης. Ο άντρας πίσω από τη μηχανοκίνητη κάμερα που σημαδεύει τα δύο αγόρια είναι ένας τριανταπεντάχρονος που ταξίδεψε χιλιάδες μίλια της αμερικανικής ηπείρου, φωτογραφίζοντας παιδιά που εργάζονταν σε λαϊκές αγορές, οικοδομές, εργοστάσια και ανθρακωρυχεία. Ο Λιούις Χάιν ήταν πρωτοπόρος σε δύο κλάδους φαινομενικά ετερόκλητους: τη φωτογραφία και την κοινωνιολογία. Κατανοώντας ότι τίποτα δεν θα μπορούσε να ταράξει τις ιδεοληψίες των συγχρόνων του όσο η δύναμη της εικόνας, χρησιμοποίησε την κάμερα όχι ως απλό μέσο καλλιτεχνικής αναπαράστασης αλλά ως εργαλείο κοινωνικής καταγγελίας, που αποτύπωνε την ετέρα, λιγότερο ευχάριστη, όψη του «αμερικανικού ονείρου».

Ας μη θεωρηθεί ότι η εικόνα που μας παρέδωσε ο Χάιν αφορούσε αποκλειστικά μια δυσάρεστη όψη της αμερικανικής κοινωνίας στις αρχές του 20ού αιώνα. Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, εργάζονταν στα κλωστοϋφαντουργεία του Μάντσεστερ 4.000 ανήλικα παιδιά κατά μέσο όρο κάθε χρόνο, καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα – 4.000 είναι επίσης τα παιδιά που εμφανίζονται καταγεγραμμένα στις βιοτεχνίες κλωστοϋφαντουργίας το 1928 στο λιμάνι του Πειραιά.

Είναι η εποχή της υψηλής παιδικής θνησιμότητας και της οικογενειακής εγκατάλειψης, η εποχή που χιλιάδες ανήλικα μόλις 10, 8 ή και 6 ετών υπομένουν στωικά τα εξαντλητικά ωράρια και τη σκληρή χειρωνακτική εργασία για ένα πιάτο φαΐ. Αρκετές φορές τα ίδια τα παιδιά αποφάσιζαν να υποστηρίξουν οικονομικά τη μητέρα τους ώστε να παραμείνει ενωμένη η οικογένεια, αναζητώντας εργασία σε πλούσια σπίτια ή μαγαζιά, καταλήγοντας όμως συνήθως να δουλεύουν σε εργοστάσια και ανθρακωρυχεία.

Στην Ευρώπη η παιδική εργασία ιστορικά είναι αλληλένδετη με την εποχή της Βιομηχανικής Επανάστασης. Μέχρι το 1842, όταν απαγορεύθηκε διά νόμου η εργασία κοριτσιών και γυναικών κάτω από το έδαφος, το 20% με 40% των εργατών στα ανθρακωρυχεία της Βρετανίας ήταν ανήλικα αγόρια και κορίτσια. Στην Ελλάδα, το 1920, οι ανήλικοι αποτελούσαν το ένα τέταρτο της εργατικής δύναμης στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία. Ο μεγαλύτερος κλάδος με παράδοση στην παιδική εργασία ήταν και στη χώρα μας η κλωστοϋφαντουργία. Στην απογραφή του 1930, σε σύνολο 260.000 εργαζομένων σε βιομηχανικές μονάδες, βρέθηκαν 11.000 παιδιά κάτω των 14 ετών.

Αναρωτιέμαι συχνά τι μπορεί πραγματικά να δηλώνει αυτή η σύντομη, μα γεμάτη θυμικές μνήμες, φράση: «παιδική ηλικία». Οταν έκανα τη διδακτορική έρευνά μου για τα στάδια του ανθρώπινου βίου, εστίασα στην ποικιλία των τρόπων που η ταυτότητά μας – η κοινωνική, επαγγελματική, πολιτική, ερωτική – αλλάζει όχι μόνο στον προσωπικό αλλά και στον ιστορικό χρόνο. Εντύπωση μου προκάλεσε η ραγδαία μεταβολή στις αντιλήψεις των τελευταίων δεκαετιών για το πότε αρχίζει και πότε ολοκληρώνεται η κάθε ηλικιακή περίοδος. Στις κοινωνικές επιστήμες τα ηλικιακά στάδια έχουν σημαντικά διαφοροποιηθεί, με τη μέχρι πρότινος ερευνητικά παραμελημένη παιδική ηλικία να καταλαμβάνει πλέον κεντρική θέση και να προσελκύει την προσοχή των ειδικών, παράλληλα με την αύξηση της παρουσίας των παιδιών στον χώρο του θεάματος, της διαφήμισης, των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Μπορεί τα ίδια τα παιδιά να μην έχουν αγοραστική δύναμη, αλλά οι σύγχρονοι γονείς ξοδεύουν αφειδώς για την ικανοποίηση των αναγκών και για την ψυχαγωγία των τέκνων τους.

Δεν ίσχυε όμως πάντα αυτή η αντίληψη. Εως πολύ πρόσφατα στην ανθρώπινη ιστορία, τα παιδιά θεωρούνταν απλώς ενήλικοι εν αναμονή: χωρίς δικαιώματα, αλλά με υποχρεώσεις. Παιδιά εκτός οικογενειών βρίσκονταν στο τελευταίο σκαλί της κοινωνικής διαστρωμάτωσης, με αποτέλεσμα να θεωρείται ενίοτε φυσιολογικό να γίνονται θύματα εκμετάλλευσης ή να διαβιούν σε άσχημες συνθήκες. Ακόμα και όταν οι Αρχές τοποθετούσαν τα ορφανά σε κάποιο «ευκατάστατο» σπίτι ήταν αναμενόμενο ότι ο κύριος του σπιτιού θα κάλυπτε τις βασικές ανάγκες του παιδιού ή, όπου ήταν εφικτό, θα του εξασφάλιζε εκπαίδευση, αλλά το παιδί θα είχε την υποχρέωση να εργάζεται.

Σε χώρες της Ασίας και της Αφρικής η παιδική εργασία εξακολουθεί δυστυχώς να είναι μια διαδεδομένη πρακτική διατήρησης της κοινωνικής σταθερότητας και ενίσχυσης της οικονομίας. Στην Ευρώπη η παιδική εργασία μπορεί να μην έχει εξαφανιστεί, αλλά έχει ευτυχώς μειωθεί δραματικά. Το 2011 ο αριθμός των εργαζομένων ηλικίας 15-18 ετών στη χώρα μας ανερχόταν σε 8.886 – έχει υπολογιστεί ότι το 70% των μαθητών που διακόπτουν το σχολείο εισέρχονται με κάποιον τρόπο στην αγορά εργασίας. Και ας μην παραβλέπουμε την παιδική εποχική εργασία όσων ανηλίκων κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού εργάζονται στο οικογενειακό κατάστημα ή το εστιατόριο ή σε αγροτικές δουλειές.

Θα ήταν ωραίο αν η φωτογραφία του Λιούις Χάιν λειτουργούσε απλώς ως καταγραφή ενός μακρινού παρελθόντος. Εναν αιώνα αργότερα, το βλέμμα των δύο αγοριών διαπερνά τη σελίδα για να μας υπενθυμίσει πόσο διαφορετικές όψεις μπορεί να έχει σε κάποιες γειτονιές του κόσμου η παιδική ηλικία.