Η γη των αιγυπτιολόγων και των αρχαιοκαπήλων

Αρχαιολόγοι που ζούσαν μέσα σε εγκαταλελειμμένους τάφους κι έκαναν ανασκαφή κάτω από τον καυτό αιγυπτιακό ήλιο με τα εσώρουχα. Ερευνητές που λιποθυμούσαν από τη χαρά τους μπροστά στη νέα τους ανακάλυψη κι άλλοι που ενώ έφτιαχναν πλαστά ευρήματα για να ξεγελάσουν τις αρχές καθώς έκλεβαν τα πρωτότυπα, διορίζονταν προστάτες των αρχαιοτήτων.

Ιστορίες αληθινές που συνδέθηκαν με μερικές από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές έρευνες στην πλούσια και αστείρευτη γη της Αιγύπτου, όπως άλλωστε αποδεικνύουν οι 59 άθικτες σαρκοφάγοι ηλικίας 2.600 ετών που παρουσιάστηκαν μετά βαΐων και κλάδων (παρουσία διπλωματών από 43 χώρες!) προ ημερών και σύμφωνα με τους αρμοδίους αποτελούν τη «σημαντικότερη ανακάλυψη για τη φετινή χρονιά στην Αίγυπτο». Ιστορίες που συνδέονται με προσωπικότητες που ταυτίστηκαν με μοναδικής σημασίας ανακαλύψεις κάτω από την άμμο, αλλά με διαφορετικό κίνητρο: άλλοτε ορμώμενοι από το πάθος τους να φέρουν στο φως τα μυστικά ενός αρχαίου πολιτισμού κι άλλοτε από την επιθυμία τους για κέρδος. Κι είναι εκείνες που περιλαμβάνονται στο βιβλίο του διακεκριμένου αιγυπτιολόγου και αναγνωρισμένου συγγραφέα Τόμπι Ουίλκινσον, υπό τον τίτλο «Ενας κόσμος κάτω από την άμμο: η χρυσή εποχή της Αιγυπτιολογίας» που αναμένεται να τοποθετηθεί στα ράφια των βιβλιοπωλείων στις 20 Οκτωβρίου.

Κάτω λοιπόν από τη δύναμη της λάμψης του χρυσού ο συγγραφέας αφήνει να διαφανεί μια πιο σκοτεινή πλευρά των πραγμάτων, που άλλοτε συνδέεται με χαριτωμένες ιδιοτροπίες των πρωταγωνιστών κι άλλοτε με λεηλασίες και καταστροφές που είχαν ως στόχο την ακόρεστη επιθυμία του δυτικού κόσμου να γεμίσει τα μουσεία και τις συλλογές του με εντυπωσιακά διακοσμημένες σαρκοφάγους και περίτεχνα χρυσά κοσμήματα από το γεμάτο μυστήριο παρελθόν της Αιγύπτου.

ΕΠΙΝΕ ΤΟΝ… ΝΕΙΛΟ. Και στις 512 σελίδες του βιβλίου του μαθαίνουμε πως ο γάλλος λόγιος που «διάβασε» τη Στήλη της Ροζέτας και θεωρείται ο πρωτεργάτης της Αιγυπτιολογίας, Ζαν Φρανσουά Σαμπολιόν, έπινε με εμμονή νερό από τον Νείλο, προτιμούσε να δουλεύει μόνος του διότι υποστήριζε πως χρειαζόταν ησυχία για να ακούσει τη φωνή της Ιστορίας και όταν κατάφερε να διαβάσει την ιερογλυφική γραφή, μπήκε με ορμή στο δωμάτιο του αδελφού του κραδαίνοντας ένα σωρό χαρτιά, αναφώνησε «τα κατάφερα!» και κατέρρευσε στο πάτωμα.

Ο πρώτος σοβαρός βρετανός αιγυπτιολόγος – οι Βρετανοί και οι Γάλλοι ήταν σκληροί αντίπαλοι – ήταν ο ευγενής λόγιος Τζον Γκάρντνερ Ουίλκινσον. Χαρτογράφησε τη Δυτική Θήβα, χρονολόγησε σωστά τις πυραμίδες της Γκίζας και κατέγραψε αμέτρητα κτίρια και επιγραφές που αργότερα καταστράφηκαν. Πέραν της προσφοράς του στην επιστήμη, ο ερευνητής που απέπλευσε από την Αλεξάνδρεια το 1833 με ένα κιβώτιο μουμιοποιημένα κεφάλια αποφάσισε να προσφέρει και οδηγίες σε όσους σκόπευαν να ταξιδέψουν στην Αίγυπτο και τους πρότεινε να προμηθευτούν άφθονο τσάι, κρασί, κονιάκ, ξίδι κι όποιο άλλο είδος πολυτελείας μπορεί να θεωρούσαν απαραίτητο.

ΖΩΗ ΕΝ ΤΑΦΩ. Τις οδηγίες του ωστόσο δεν φαίνεται να ακολούθησε ο σερ Ουίλιαμ Φλίντερς Πέτρι, ο οποίος τον Ιανουάριο του 1900, αναζητώντας την είσοδο της πυραμίδας Χαουάρα στην όαση Φαγιούμ της Αιγύπτου, εντόπισε την ελληνορωμαϊκή νεκρόπολη της Αρσινόης και ένα σημαντικό σύνολο των πορτρέτων Φαγιούμ. Κατά την άφιξή του στην Αίγυπτο το 1881 εγκαταστάθηκε σε έναν τάφο που δεν ήταν πλέον σε χρήση και επέλεγε να δουλεύει στην ανασκαφή φορώντας μόνο τα εσώρουχά του, καθώς είχε διαπιστώσει, όπως έλεγε, ότι η εικόνα αυτή λειτουργούσε αποτρεπτικά για τους τουρίστες, κι έτσι μπορούσε να εργάζεται απερίσπαστος.

Η Ιστορία ωστόσο δεν είχε χώρο μόνο για τους επαγγελματίες και τους σοβαρούς μελετητές, αλλά και για τους αδίστακτους λαθρανασκαφείς και τους αρχαιοκαπήλους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο στρατηγός Χάουαρντ Βάις, ο οποίος αναζητούσε ίχνη που θα επιβεβαίωναν τις ιστορίες της Βίβλου κατά τη δεκαετία του 1830 και για να κερδίσει χρόνο δεν δίσταζε να τοποθετεί πυρίτιδα στο εσωτερικό των πυραμίδων. Εφτασε δε στο σημείο να κάνει ανασκαφή στην πίσω πλευρά της Μεγάλης Σφίγγας ελπίζοντας να εντοπίσει έναν μυστικό θάλαμο που δεν υπήρχε. Ο Γουόλις Μπατζ τη δεκαετία του 1880 έκανε ταξίδια στην Αίγυπτο για τον εμπλουτισμό των συλλογών του Βρετανικού Μουσείου, και για να πετύχει τους στόχους του έως και δωροδόκησε τις αρχές για να μπορέσει να σκάψει μια σήραγγα διαφυγής από την αποθήκη του προς το παρακείμενο ξενοδοχείο Λούξορ.

ΛΑΘΡΕΜΠΟΡΙΟ. Αναλόγων «προσόντων» και ο γάλλος μελετητής Ογκίστ Μαριέτ, ο οποίος τη δεκαετία του 1850 έσκαβε κρυφά τη νύχτα και κατασκεύαζε πλαστές αρχαιότητες για να ξεγελά τις αρχές και έκανε λαθρεμπόριο με τα αυθεντικά ευρήματα. Αργότερα διορίστηκε σε θέση υπευθύνου για την προστασία των θησαυρών της Αιγύπτου.

Ενδιαφέρον είναι ότι από το βιβλίο που καταγράφει τη Χρυσή Εποχή – όπως θεωρήθηκε αργότερα η περίοδος από τη στιγμή που ο Ζαν Φρανσουά Σαμπολιόν αποκρυπτογράφησε την ιερογλυφική γραφή το 1822 έως την ημέρα που ο Χάουαρντ Κάρτερ έφερε στο φως τον γεμάτο θησαυρούς του διασημότερου έκτοτε φαραώ, του νεαρού Τουταγχαμών, το 1922 – απουσιάζουν σχεδόν εντελώς οι άραβες ερευνητές με ελάχιστες εξαιρέσεις, για τους οποίους και πάλι γίνεται ελάχιστη αναφορά.