Ο Βενιζέλος, ο Θουκυδίδης και η Λέσχη Φιλελευθέρων

Νοέμβριος 1920, μετά τη Συνθήκη των Σεβρών. Η Ελλάδα βιώνει την ακραία πόλωση και, με απόφαση του Ελευθέριου Βενιζέλου, οδηγείται σε εκλογές (1η του μηνός) ανάμεσα σε δύο παρατάξεις: το κυβερνών Κόμμα των Φιλελευθέρων και την Ηνωμένη Αντιπολίτευσι, ένωση όλων των υπόλοιπων κομμάτων με επικεφαλής τον Δημήτριο Γούναρη (Κόμμα Εθνικοφρόνων, Συντηρητικό Κόμμα, Μεταρρυθμιστικό Κόμμα κ.ά. μικρότερα εκτός από το ΣΕΚΕ). Ο Ελ. Βενιζέλος, «άξιος της Ελλάδος ευεργέτης και σωτήρας της πατρίδος», δεν εκλέγεται ούτε βουλευτής. Αυτοεξορίζεται στο Παρίσι.

Την επόμενη χρονιά ξεκινά την επιστημονική μετάφραση του Θουκυδίδη. Οπως περιγράφει ο ιδιαίτερος γραμματέας του Ανδρέας Μιχαλόπουλος, για τέσσερις συνεχόμενους μήνες θυμάται τον κορυφαίο πολιτικό να κάθεται στο γραφείο του από τις 7 το πρωί ως τις 12.30 και να εργάζεται για να ολοκληρώσει τη μετάφραση, το κείμενο της οποίας γράφτηκε ιδιοχείρως από τον Βενιζέλο σε ημικαθαρεύουσα. Το θέμα της γλώσσας ήταν ιδιαίτερο, καθώς στα πάθη της εποχής συμπεριλαμβανόταν το γλωσσικό ζήτημα. Ο Ελ. Βενιζέλος συμπαθούσε τη δημοτική, επηρεασμένος από τα ριζίτικα τραγούδια της Κρήτης, αλλά δεν απέρριπτε την καθαρεύουσα, την οποία είχε διδαχτεί στη Νομική Σχολή και στην πολιτική. Η γλώσσα της μετάφρασης, σύμφωνα με τον Sir Michael Lewlley Smith (πρώην πρεσβευτής της Αγγλίας στην Ελλάδα, φιλόλογος και μελετητής της ελληνικής ιστορίας), ήταν ρευστή καθαρεύουσα, κατανοητή, αν και μη ομιλουμένη. «Ο μεταφραστής σεβάστηκε, στο μέτρο που μπορούσε, το λεξιλόγιο του αθηναίου ιστορικού, εφόσον οι περισσότερες από τις λέξεις που αυτός χρησιμοποιεί επιβιώνουν και στη νεοελληνική με την ίδια σημασία», σύμφωνα με τη φιλόλογο – ιστορικό Ιωάννα Μπισκιτζή.

Στην πρώτη της μορφή ολοκληρώθηκε το 1926 και δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στην εφημερίδα «Ελεύθερο Βήμα». Μετά τον θάνατο του Βενιζέλου το 1936, το χειρόγραφο με τις διορθώσεις έπεσε στα χέρια της δικτατορίας του Μεταξά. Αργότερα παραδόθηκε στη χήρα του Ελενα Σκυλίτση – Βενιζέλου, η οποία ανέλαβε να το δημοσιεύσει σε επιμέλεια του Δημήτριου Κακλαμάνου, μέλους της ελληνικής αντιπροσωπείας με επικεφαλής τον Ελευθέριο Βενιζέλο στις διαπραγματεύσεις της Λωζάννης. Εκδόθηκε σε δύο τόμους από την Oxford University Press το 1940 και κυκλοφόρησε σε λίγα αντίτυπα. Για τον Ελευθέριο Βενιζέλο η μετάφραση του Θουκυδίδη ήταν ένα μεγάλο στοίχημα. Η εξαντλητική του μελέτη αποδεικνύεται και από τα πολυάριθμα σχόλια που κατέγραψε και περιλαμβάνονται στους 17 φακέλους που σώζονται σήμερα στο Αρχείο Ελευθέριου Βενιζέλου της Λέσχης Φιλελευθέρων στην Αθήνα.

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΛΕΣΧΗΣ. Η Λέσχη Φιλελευθέρων ιδρύθηκε το 1917, εποχή φυσικά του Εθνικού Διχασμού. Στο αντίπαλον δέος, την Αθηναϊκή Λέσχη, όπου επικρατούσαν οι οπαδοί του βασιλιά Κωνσταντίνου, δεν γίνονταν πια δεκτοί όσοι είχαν ενστερνιστεί τις ιδέες και απόψεις του Ελευθέριου Βενιζέλου. Τα στελέχη του Κόμματος των Φιλελευθέρων «ένοιωθαν λοιπόν οιονεί απόβλητοι», όπως διαβάζουμε στην ιστοσελίδα του Ιδρύματος Βενιζέλου (elvenzielos.org.gr). Τη λύση θα δώσει ο Ιωάννης Θεολογίτης από τη Θάσο, ο οποίος δώρισε το κτίριο, μέσα στο οποίο η Λέσχη Φιλελευθέρων απέκτησε το πολυτελές της εντευκτήριο, όπου πλέον είχαν ένα «στέκι» οι ομοϊδεάτες. Ο κοινωνικός αυτός χαρακτήρας «υπήρξε και αιτία προσέλκυσης στους κόλπους της Λέσχης και προσωπικοτήτων η ιδεολογία των οποίων δεν ήταν δυνατό να θεωρηθεί “φιλελεύθερη”». Μόνο με την τροποποίηση που προκάλεσε αργότερα στο καταστατικό ο Σοφοκλής Βενιζέλος, το ιστορικό Σωματείο επανήλθε στην αρχική του αποστολή: συσπείρωση όσων αποδέχονταν τις φιλελεύθερες ιδέες σε επίπεδο μάλλον κοινωνικό παρά πολιτικό ή κομματικό. Για να τονιστεί αυτή η στροφή, η Λέσχη προσέλαβε και χαρακτήρα μουσείου – χαρακτήρας που σήμερα πια είναι κυρίαρχος. Ετσι, μπήκε στο «σήμα» της η επωνυμία «Μνήμη Ελευθερίου Βενιζέλου» και άρχισε η συλλογή κειμηλίων σχετικών με τη ζωή και τη δράση του Μεγάλου Πολιτικού.

Στο πλαίσιο αυτό ιδρύθηκε το 1986 από τη Λέσχη το Ιδρυμα Ιστορίας του Ελευθέριου Βενιζέλου. Στόχοι της δραστηριότητάς του είναι: η συγκέντρωση ιστορικών αρχείων για την ιστορία του Ελευθέριου Βενιζέλου καθώς και της αντίστοιχης ιστορικής περιόδου, η συστηματική κατάταξη του υλικού αυτού, με σκοπό την αξιοποίησή του από τους ερευνητές, η διευκόλυνση και, γενικώς, η προώθηση συγγραφής μονογραφιών πάνω στα θέματα που ενδιαφέρουν το Ιδρυμα. Το Ιδρυμα συνεργάζεται στενά με τη Λέσχη – διευκολύνοντας την αξιοποίηση του πλούσιου υλικού που αυτή συνέλεξε κατά τη διάρκεια της μακροχρόνιας ύπαρξής της.

«Ανδρών επιφανών…»

Ο Επιτάφιος του Περικλέους ήταν η αγαπημένη περικοπή του Ελ. Βενιζέλου, επειδή ανταποκρινόταν στα δημοκρατικά του ιδεώδη

Θουκυδίδης (2.43): «Ανδρών γάρ επιφανών πάσα γη τάφος, και ου στηλών μόνον εν τη οικεία σημαίνει επιγραφή, αλλά και εν τη μη προσηκούση άγραφος μνήμη παρ’ εκάστω της γνώμης μάλλον ή του έργου ενδιαιτάται».

Μετάφραση Ελ. Βενιζέλου: «Διότι των επιφανών ανδρών τάφος είναι όλη η γη, και δεν διαμνημονεύονται αυτοί μόνον εις την ιδικήν των πατρίδα δι’ επιτυμβίων στηλών και επιγραφών, αλλά και εις την ξένην διατηρείται άγραφος η μνήμη των, χαραγμένη εις το πνεύμα εκάστου μάλλον παρά εις υλικά μνημεία».

info

Από σήμερα «ΤΑ ΝΕΑ» προσφέρουν σε τρίτομη έκδοση τις «Θουκυδίδου Ιστορίες». Για την περίσταση, έχει αναπαραχθεί η φωτοτυπική ανατύπωση από το Ιδρυμα Ιστορίας του Ελευθέριου Βενιζέλου το 2004 των βιβλίων Α, Β, Γ του Α’ Τόμου της πρώτης έκδοσης της μετάφρασης, που επιμελήθηκε ο Δημήτριος Κακλαμάνος (Οξφόρδη 1940)