Ο Βάγκνερ και {LF}ο Μπετόβεν {LF}της Αριστεράς

Η αριστοκρατία της εποχής ήταν παρούσα στα πανηγυρικά εγκαίνια της Οπερας του Μπαϊρόιτ. Πρίγκιπες και δούκες είχαν σπεύσει για να συγχαρούν τον εμπνευστή και ιδρυτή της, Ρίχαρντ Βάγκνερ, που σχεδίασε την όπερα σε στυλ ελληνικού ρομαντισμού. Στους επίσημους καλεσμένους σε εκείνη τη γιορτή ήταν και ο αγαπημένος του φίλος Νίτσε, μεγάλος θαυμαστής του γερμανού συνθέτη, με τον οποίο είχε γνωριστεί το 1869. Σε ένα από τα πρώτα του βιβλία μάλιστα είχε υποστηρίξει ότι το έργο του Βάγκνερ αποτελούσε τη μοναδική ελπίδα για την αναγέννηση του τραγικού πολιτισμού. Οταν όμως ο Βάγκνερ άρχισε να δηλώνει τα αντισημιτικά του αισθήματα, η κριτική του Νίτσε οξύνθηκε. Αυτός άλλωστε ήταν και ο λόγος που η μουσική του έγινε σάουντρακ πολλών ρατσιστικών ταινιών αρχής και απέκτησε τον θαυμασμό ακροδεξιών και φασιστικών οργανώσεων. Ποιος μπορεί να ξεχάσει ότι τον λάτρευε ο Χίτλερ;

Ολα αυτά όμως δεν φαίνεται να στάθηκαν εμπόδιο για να κερδίσει τον θαυμασμό και της αντίθετης πλευράς, όπως γράφει η βρετανική «Guardian»: από τον Λένιν έως τον Τζορτζ Μπέρναντ Σο. Οι πομπώδεις ήχοι του γοήτευαν τους επαναστάτες ανά τον κόσμο. Για κάποιους το ερώτημα είναι αβάσιμο, αφού το επιχείρημα «η τέχνη ανήκει σε όλους» είναι αμάχητο. Και βέβαια όποιος θέλει θα βρει τρόπο να συνδεθεί με κάτι που θαυμάζει. Ο Μπέρναρντ Σο, για παράδειγμα, έβλεπε πολλούς κοινούς άξονες ανάμεσα στον ιστορικό υλισμό του Καρλ Μαρξ και τη ρομαντική μυθολογία που διαπερνούσε τα έργα του γερμανού συνθέτη. Μάλιστα στο έργο του «The Perfect Wagnerite» χρησιμοποιεί το έργο του Βάγκνερ «Το δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν» για να μιλήσει για την κατάρρευση του καπιταλισμού σημειώνοντας σχετικά με την ιστορία του βασιλείου των υποδουλωμένων νάνων ότι «είναι τρομερά πραγματική, παρούσα και μοντέρνα. Τόσο ο Βάγκνερ όσο και ο Μαρξ μαρτυρούν το προκαθορισμένο τέλος της καπιταλιστικής – θεοκρατικής εποχής μας».

Τις τελευταίες δεκαετίες πυκνώνουν οι αναφορές στην «αριστερή» πλευρά του Βάγκνερ. Τροφή όμως στο έργο του συνθέτη βρίσκουν κομμουνιστές, σοσιαλοδημοκράτες αλλά και αναρχικοί. Το σημείο που έδωσε επιχειρήματα στους αριστερούς για να συνδεθούν με τον Βάγκνερ ήταν τα κείμενά του «Τέχνη και επανάσταση» και «Το έργο τέχνης του μέλλοντος», στα οποία υποστήριζε ότι η τέχνη μπορεί να διαδραματίσει ηγετικό ρόλο στον αγώνα για κοινωνική ισότητα.

Ο ΜΠΕΤΟΒΕΝ. Η επαναστατική φύση του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν έτσι όπως περιγράφεται μέσα από τις συνθέσεις του υμνήθηκε πολλάκις με αφορμή τους εορτασμούς για τα 250 χρόνια από τη γέννησή του. Η μουσική του ύστερα από δυόμισι αιώνες έχει θερμούς θαυμαστές, ανάμεσα στους οποίους βρίσκονται και οι οραματιστές μιας άλλης κοινωνίας όπου η ελπίδα για τα ανθρώπινα δικαιώματα παραμένει ζωντανή. Πολλοί είναι εκείνοι που μέσα στις εναρκτήριες νότες της Πέμπτης Συμφωνίας βρίσκουν την ηχώ της κοινωνικής διαμαρτυρίας, σύμφωνα με το περιοδικό «Dissent». Στην αδυσώπητη και καταπιεστική Βιέννη του 1808 σαφώς και το έργο του αντηχούσε το επαναστατικό πνεύμα του. Οι συντηρητικοί της εποχής μισούσαν τη μουσική του.

Στη Βόννη, όπου γεννήθηκε, από το τέλος του 18ου αιώνα είχε αρχίσει να πνέει ο αέρας μιας πιο προοδευτικής σκέψης. Στα πανεπιστήμια τα ονόματα του Ιμάνουελ Καντ και του Φρίντριχ Σίλερ λόγω των επαναστατικών ιδεών που εμπεριέχονταν στα έργα τους έδιναν αφορμή για παθιασμένους διαλόγους περί ελευθερίας και αλλαγής της κοινωνίας. Ο συνθέτης αγαπούσε πολύ το ποίημα του Σίλερ «An die Freude» και σχεδίαζε να το μελοποιήσει αλλά τελικά αφοσιώθηκε στην ολοκλήρωση της 9ης Συμφωνίας. Σε ένα μάλιστα από τα κείμενά του είχε πει, εμπνεόμενος από τους επαναστατικούς λόγους και τα ποιήματα της εποχής: «Αν αγαπάμε την ελευθερία πάνω απ’ όλα, να μην αρνούμαστε την αλήθεια ακόμα και αν αυτή είναι μπροστά από τον θρόνο». Και έχει ιδιαίτερη σημασία η θέση του σπουδαίου συνθέτη, διότι ένας από τους λόγους που του επέτρεψαν να μεγαλουργήσει ήταν ότι είχε τη δυνατότητα να αφοσιωθεί στη μουσική απολαμβάνοντας τη φροντίδα των αριστοκρατών της εποχής αν και τους περιφρονούσε. Οι ιστορικοί μελετητές, ανάμεσα στους οποίους είναι και ο Hugo Leichtentritt, πιστεύουν ότι ο Μπετόβεν ήταν ένας παθιασμένος δημοκράτης. Σε μια επιστολή του προς τον πρίγκιπα Lichnowsky o Μπετόβεν γράφει: «Υπήρξαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν πάντα πρίγκιπες. Αλλά υπάρχει μόνο ένας Μπετόβεν». Και αυτό είναι η ακριβή αλήθεια.