Ελληνες σκηνοθέτες: Τίτος Φαρμάκης, Βίκτωρ Παγουλάτος, Δημήτρης Νικολαΐδης

Φτάνει στο τέλος της αυτή η σειρά επιφυλλίδων, σε εποχή που, λόγω της πανδημίας, το θέατρο χρειάστηκε εκ των πραγμάτων να κατεβάσει αυλαία, μια σειρά με τις προσωπικότητες που άσκησαν τη σκηνοθεσία στα μόλις 120 χρόνια από την εμφάνισή της ως τέχνης και επαγγέλματος στην ιστορία του θεάτρου.

Εγραψα, ξεκινώντας αυτή τη μικρή οδύσσεια (όλοι, καλλιτέχνες και επαγγελματίες κάθε εποχής, ένα ταξίδι προς την Ιθάκη επιχειρούν και άλλοι φτάνουν, άλλοι βουλιάζουν – πολλοί στα ρηχά – και άλλοι περιπλανώνται χωρίς πυξίδα σε αχαρτογράφητα νερά) για να θυμίσω πως στην Ελλάδα η επαγγελματική και με πρωτότυπες ιδέες και μεθόδους νέα τέχνη της σκηνοθεσίας έδωσε εξέχοντα έργα και δημιούργησε μόνιμη παράδοση σχεδόν από την ίδρυσή της. Ο πρώτος σκηνοθέτης στη χώρα μας, ήδη από το 1901, ο Θωμάς Οικονόμου ερχόταν από τα μεγάλα, γερμανικά κέντρα και ιδιαίτερα από τον πυρήνα της θεατρικής ομάδας που γέννησε το σκηνοθετικό άθλημα – εγχείρημα. Προσπάθησα να δείξω πως αυτά τα 100 χρόνια, έναν αιώνα, η Ελλάδα δημιούργησε και παράδοση και γέννησε σημαντικές προσωπικότητες τόσο γόνιμες, ώστε άνετα σήμερα μπορούμε να μιλάμε και για σκηνοθετικές σχολές: Οικονόμου – Χρηστομάνος, Φώτος Πολίτης – Σπύρος Μελάς, Ροντήρης – Κουν, Γ. Μιχαηλίδης – Ευαγγελάτος είναι ενδεικτικά δίδυμα σύγχρονης παρουσίας που αποτελούν πόλους ιδιαίτερης αισθητικής προσέγγισης σκηνοθετικά, κυρίως των κλασικών έργων.

Στη διάρκεια αυτού του αιώνα, δίπλα σε έντονες προσωπικότητες, συχνά τολμηρές, σκηνοθετικής θεωρίας και πράξης, μια αξιόλογη σειρά σκηνοθετών, μαστόρων και όχι οικοδόμων, δημιούργησε ένα αισθητικό, και κυρίως επαγγελματικό, συνεχές, όπως έξι πρόσωπα στα μέσα του 20ου αιώνα ζητούσαν συγγραφέα, αργότερα ένας θίασος ζητούσε σκηνοθέτη και σήμερα κυριαρχεί ο σκηνοθέτης – δάσκαλος – τολμητίας που αναζητεί θίασο για να εκφράσει τις αισθητικές ή τις ιδεολογικές του απόψεις. Αλλά αυτά τα προβλήματα, πάντα ερεθιστικά, τα αφήνω για άλλους καιρούς.

Στο σημερινό, τελευταίο άρθρο μου για τους σκηνοθέτες που, έως πρόσφατα, κατέθεσαν την αισθητική τους, ιδεολογική τους και επαγγελματική τους άποψη θα ασχοληθώ με τρεις σκηνοθέτες που, όπως και παλιότεροι εξάλλου, ξεκίνησαν ως ηθοποιοί και στην πορεία πέρασαν απέναντι ως οργανωτές, αρχιτέκτονες ή αρχιμάστορες μιας θεατρικής παράστασης.

Ο Τίτος Φαρμάκης (1909 – 1970) υπήρξε για πολλά, και μάλιστα αισθητικά χρόνια, ηθοποιός στο Εθνικό Θέατρο, την εποχή που κυριαρχούσαν οι μεγάλες μορφές του Φώτου Πολίτη και του Δημήτρη Ροντήρη. Δεν υπήρξε ποτέ απόλυτος πρωταγωνιστής, αλλά στις διανομές δεκάδων έργων ερμήνευσε δομικούς και συχνά δύσχρηστους ρόλους. Για να δηλώσω την αισθητική ποικιλία των ρόλων που υποδύθηκε αναφέρω τη «Βαβυλωνία» του Βυζάντιου, το «Ενα πλοίο ταξιδεύει» της Γαλάτειας Καζαντζάκη, τον «Ντον Κάρλος» του Σίλερ, τον «Ιούλιο Καίσαρα» και τον «Εμπορο της Βενετίας» του Σαίξπηρ και τον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή, με πρωταγωνιστή τον Βεάκη. Το 1936 παντρεύεται την Κυρία Κατερίνα, ηθοποιό και μαθήτρια του Ράινχαρτ, που έλαμψε στο Εθνικό από την ίδρυσή του, και το εγκαταλείπουν, συγκροτώντας δικό τους, ιδιωτικό θίασο. Είναι η εποχή μετά το 1936 που η Κυρία Κατερίνα, με συμπρωταγωνιστή, και κυρίως σκηνοθέτη, τον Φαρμάκη, σχεδόν ανταγωνίζεται ποιοτικά το δραματολόγιο του Εθνικού Θεάτρου («Εντα Γκάμπλερ») και πρωτοπορεί, προτείνοντας στο κοινό πρωτοπόρους αμερικανούς συγγραφείς («Η μικρή μας πόλη» του Ουάιλντερ).

Το 1959 το ζεύγος χωρίζει συζυγικά και επαγγελματικά και ο Φαρμάκης, ως ελεύθερος σκηνοθέτης με σταθερά πιστεύω και πασίγνωστη, σχεδόν αυταρχική, πειθαρχία, συνεργάζεται με τη Λαμπέτη, τη Χατζηαργύρη, τη Ρουσσέα και συγκροτεί φιλόδοξο ως δραματολόγιο θίασο με τον Γιάννη Φέρτη και την Ξένια Καλογεροπούλου. Τα έργα που σκηνοθετεί άλλη μια φορά αναδεικνύουν το εύρος των αισθητικών προτιμήσεων: «Κυρά της θάλασσας» του Ιψεν, «Μαντάμ Σουσού» του Ψαθά, «Κυρία δε με μέλει» του Σαρντού, «Ασκηση πέντε δακτύλων» του Σάφερ, «Επικίνδυνη στροφή» του Πρίσλεϊ. Υψηλών τόνων καλλιτέχνης, σπάνια θα βρει κανείς υλικό στον Τύπο με την προβολή του και τις απόψεις του, άφησε στο σινάφι την αγαθή παρουσία ενός μάστορα της σκηνικής πράξης που αξιοποίησε τα μεγάλα μαθήματα που πήρε δίπλα στον Πολίτη και τον Ροντήρη, στον Βεάκη, τον Μινωτή, την Παξινού, τη Μανωλίδου.

Ο Βίκτωρ Παγουλάτος (1923 – 2005), (κατά κόσμον Διονύσης, όνομα που εγκατέλειψε, λόγω του πρεσβύτερου, συνονόματού του ηθοποιού) καταγόταν από μεγαλοαστική οικογένεια της Κεφαλονιάς. Είχε θείο του εκ μητρός τον σπουδαίο σατιρικό συγγραφέα Μπάμπη Αννινο. Σπούδασε στη Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και ως ηθοποιός για πολλά χρόνια υπηρέτησε το θέατρο σε δεύτερους και χαρακτηριστικούς ρόλους. Λ.χ., έπαιξε στον «Αμλετ» που ανέβασε ο Νίκος Χατζίσκος μέσα στο γκαζόν και τα δέντρα του «Εθνικού Κήπου», παράσταση που το παρασκήνιο γνώριζε πως σκηνοθέτησε ανώνυμα ο δάσκαλος του Χατζίσκου Δημήτρης Ροντήρης, όταν είχε απολυθεί για πολιτικούς λόγους από το Εθνικό Θέατρο. Ως ηθοποιό, επίσης, τον είδα και στην «Εντα Γκάμπλερ», όπου πρωταγωνιστούσε στο ομώνυμο θέατρό της η Ελσα Βεργή, με σκηνοθέτη τον Κωστή Μιχαηλίδη, στον ρόλο του Τέσμαν.

Στη σκηνοθεσία εισέρχεται το 1960, σκηνοθετώντας στον θίασο του συνονόματου Διονύση Παγουλάτου έργα ελληνικά και ξένα, στο νεόδμητο τότε Θέατρο «Γιώργου Παππά» στην οδό Σίνα. Εκτοτε λειτούργησε ως ελεύθερος σκηνοθέτης, συνεργαζόμενος με τους θιάσους της Βεργή, των Χατζίσκου – Νικηφοράκη, των Ρηγόπουλου – Αναλυτή, του Γκιωνάκη, της Γιουλάκη, των Δαδινόπουλου – Ευαγγέλου. Χωρίς καθόλου να υποτιμώ αυτή του την ιδιότητα ήταν ένας οργανωτής μιας ισορροπημένης άποψης, όπου έπρεπε να συγκερνά διαφορετικές υποκριτικές σχολές και, συχνά, στερεότυπα και αγκυλώσεις μανιέρας.

Ο Παγουλάτος εργάστηκε σχεδόν μόνιμα στο ραδιόφωνο (εποχή πριν από την τηλεόραση και τα σύγχρονα μέσα) και, αργότερα, ως σκηνοθέτης στο πολύτιμο «Θέατρο της Δευτέρας» της ΕΡΤ. Εγώ, επαρχιώτης παλιότερης εποχής, στο ραδιόφωνο οφείλω τη θεατρική μου παιδεία!

Ο Παγουλάτος χρημάτισε δάσκαλος σε δραματικές σχολές, σημειώνω τη Σχολή του Κωνσταντινίδη, που έδωσε στο θέατρο πρωταγωνιστές, και όπου συνδίδασκε με τη Χατζηαργύρη, τη Βαλάκου και τον Κωτσόπουλο. Είχα προσωπικά γνωρίσει τον Παγουλάτο και είχα μείνει άναυδος με τη γνώση, την αγάπη και τον θαυμασμό του στην κλασική μουσική, κληρονομιά της επτανησιακής καταγωγής του και της οικογενειακής του παράδοσης.

Τελειώνω αυτή τη σειρά για τους έλληνες σκηνοθέτες που δεν υπάρχουν πια στη ζωή με τον Δημήτρη Νικολαΐδη (1922 – 1993). Παιδί προσφύγων από τη Σμύρνη ορφάνεψε σε ηλικία 9 μηνών. Είχε τη σφραγίδα της δωρεάς που είχαν πολλοί μικρασιάτες Ελληνες. Από μικρός ασχολήθηκε με τον αθλητισμό και διέπρεψε στην κλάση του στα αγωνίσματα του στίβου. Ως μαθητής υπήρξε άριστος, όπως πολλά προσφυγόπουλα και σπούδασε στο Πειραματικό Σχολείο της Αθήνας με υποτροφία. Ως άριστος μαθητής εισήχθη στη Νομική Σχολή και σπούδασε θέατρο στο «Θέατρο Τέχνης», με δάσκαλο τον Κάρολο Κουν. Εντάχθηκε στην Αντίσταση και έλαβε μέρος σε δολιοφθορές και μάχες εναντίον του στρατού Κατοχής.

Το 1942 πρωτοανεβαίνει στη σκηνή με συμμαθητές του σε παράσταση επίδειξης της διδασκαλίας του Κουν. Το 1944 είναι οι πρώτες του επαγγελματικές εμφανίσεις στα έργα «Ο τελευταίος ασπροκόρακας» του Αλέξη Σολομού και στον «Βυθό» του Γκόρκι.

Από το 1945 ως το 1949 συνεργάζεται με τον θίασο της Κυρίας Κατερίνας σε ρόλους χαρακτηριστικούς και τυπίστα, κυρίως με κωμική στόφα. Με τον θίασο του Βασίλη Λογοθετίδη συνεργάζεται στο διάσημο έργο «Δελησταύρου και Υιός» και στη συνέχεια σε άλλους ελεύθερους θιάσους του αθηναϊκού κέντρου. Το 1965 σκηνοθετεί ένα εμβληματικό έργο του μεταπολεμικού μας θεάτρου, το «Μιας πεντάρας νιάτα» των Γιαλαμά – Πρετεντέρη. Είναι η εποχή των πολιτικών ταραχών, των διαδηλώσεων, γνωστών ως «Αποστασία». Η παράσταση παίζεται με μπακράουντ τη λαϊκή κινητοποίηση.

Ο Νικολαΐδης έπαιξε και σκηνοθέτησε έργα, κυρίως ελληνικά, δίνοντας ενότητα ύφους στην παράσταση και έξοχο νεοελληνικό ρυθμό («Ούτε γάτα, ούτε ζημιά», «Αγάπη μου, παλιόγρια»). Συνεργάστηκε με τη Λαμπέτη, την Καρέζη, τον Κωνσταντάρα, τον Βουτσά. Στο σινεμά έπαιξε σε 80 ταινίες και σκηνοθέτησε το «Η γυναίκα μου τρελάθηκε» με την Αρώνη και τον Κωνσταντάρα. Με στενό συνεργάτη τον Κώστα Πρετεντέρη έδωσε στην τηλεόραση το «Εκείνες κι εγώ» (με τον Κωνσταντάρα) και στο ραδιόφωνο τον «Θυρωρό».