Μίκης – Χρήστου: βίοι παράλληλοι

«Βρισκόμουν στον Ωρωπό και συγκλονίστηκα. Του αφιέρωσα το “Raven” ως ελάχιστο δείγμα αγάπης και εκτίμησης». Ο Μίκης Θεοδωράκης περιγράφει τις πρώτες στιγμές που πληροφορήθηκε τον θάνατο του Γιάννη Χρήστου στις 8 Ιανουαρίου 1970, όταν έχασε τη ζωή του σε ηλικία 44 ετών σε αυτοκινητικό δυστύχημα. Οι πορείες των δύο συνομήλικων συνθετών – ο Μίκης είναι γεννημένος το 1925 και ο Γιάννης Χρήστου το 1926 – που όρισαν την ελληνική μουσική δημιουργία είναι παράλληλες. Ο καθένας στο δικό του σύμπαν, την ίδια χρονική περίοδο, δημιουργούσε έργα τα οποία θα άφηναν τεράστια παρακαταθήκη στον ελληνικό πολιτισμό.

Ενα κοινό χαρακτηριστικό τους ήταν η αγάπη τους για την ποίηση, η οποία αποτέλεσε μεγάλος μέρος της δημιουργίας τους. Οι δύο συνθέτες συναντώνται μέσα από τα έργα που έγραψαν την ίδια χρονική περίοδο. Ο Μίκης το 1955 γράφει τη μουσική για μπαλέτο «Ερωφίλη». Τότε και ο Γιάννης Χρήστου ολοκληρώνει το «Εξι τραγούδια σε ποίηση Τ. S. Eliot», για τα οποία έδωσε μια μικρή μάχη η οποία είναι καταγεγραμμένη στην αλληλογραφία που υπήρξε – και δημοσιεύθηκε – ανάμεσα στον ποιητή και τον εκδότη του. Σε ένα από τα γράμματά του ο Ελιοτ αναφέρει: «Αγαπητέ κύριε, έλαβα τη χωρίς ημερομηνία επιστολή σας, με την οποία ζητάτε άδεια για την έκδοση των στίχων του ποιήματός μου “Eyes that Last Ι Saw in Tears” μαζί με τη μουσική με την οποία έχετε συνθέσει για τα ποιήματα. Δεν προτίθεμαι να αρνηθώ τη συγκατάθεσή μου, ειδικά σε σχέση με οτιδήποτε γίνεται με τη φροντίδα της Μουσικής Ακαδημίας (Accademia Musicale Chigiana), αλλά τα πνευματικά δικαιώματα ανήκουν στον εκδοτικό οίκο Faber & Faber και προτού δώσουν την έγκρισή τους θα επιθυμούσαν να γνωρίζουν πού και ποιοι εκδότες πρόκειται να κυκλοφορήσουν το μουσικό έργο. Δικός σας T. S. Eliot».

Τελικά μετά από μερικές επιστολές που ανταλλάχθηκαν ανάμεσα στον Γιάννη Χρήστου, τον αγγλοαμερικανό ποιητή T. S. Eliot (1888-1965) και τον εκδότη του Peter Du Sautoy ο σπουδαίος έλληνας συνθέτης έλαβε τη σχετική άδεια και ολοκληρώνει το «Εξι τραγούδια σε ποίηση T. S. Eliot».

Την ίδια χρονιά ο θρύλος της ελληνικής και διεθνούς σκηνής Μίκης Θεοδωράκης βρισκόταν στο Παρίσι – όπου συνέχιζε τις μουσικές σπουδές του με δασκάλους τον Ολιβιέ Μεσιάν και τον Εζέν Μπιγκό. Γράφει τη μουσική για μπαλέτο «Ερωφίλη» που αργότερα μετονομάστηκε σε «Πασακάλιες για δύο πιάνα» (βασισμένο στο έργο του Γεωργίου Χορτάτση και παρουσιάστηκε στην Αθήνα το 1956 σε σκηνοθεσία Ραλλούς Μάνου και Ντόρας Τσάτσου). Αυτές οι μελωδίες του Μίκη Θεοδωράκη προμηνύουν αυτά που θα παρέδιδε αργότερα. Τα δύο αριστουργηματικά έργα των συνθετών στεγάστηκαν σε CD υπό τον τίτλο «Intersection: 1955» (από την αγγλική εταιρεία Presto Music) και γίνονται αφορμή για να στραφεί το βλέμμα διεθνών μουσικοκριτικών στην ελληνική μουσική δημιουργία ξανά.

ΟΙ ΞΕΝΟΙ ΚΡΙΤΙΚΟΙ. Ο αγγλικός ιστότοπος «thecritic» αναφέρει χαρακτηριστικά για τον Μίκη Θεοδωράκη: «Πρόκειται για ένα αινιγματικό έργο που αντανακλά τη μελλοντική του εξέλιξη ως συνθέτη. Είναι πλούσιο σε αντιθέσεις και ηχοχρώματα. Διακρίνει κανείς στην αρχή των συνθέσεων εικόνες αρχαϊκών τοπίων οι οποίες ολοκληρώνονται με ήχους που αναδύονται από εκκλησιαστικό όργανο. Είναι ένα σημάδι από τον μελλοντικό Θεοδωράκη των μεγάλων έργων, του “Αξιον Εστί” και του “Canto Generale”». Τρία χρόνια αργότερα, το 1958, μελοποιεί τον «Επιτάφιο» του Γιάννη Ρίτσου και την ίδια χρονιά 10 ποιήματα του Πολ Ελιάρ, «έργο ακραίας ομορφιάς που διακρίνεται για τις ιδιαίτερες αρμονικές γραμμές του αλλά και τη χρήση της βυζαντινής κλίμακας». Στα δύο αυτά μουσικά έργα υπάρχει μια σύνδεση που προκύπτει από τους παράλληλους βίους των δύο σύγχρονων ποιητών, τη συγγενή ιδεολογία τους αλλά και τις θεματολογικές αντιστοιχίες τους.

Στην Αθήνα ο Γιάννης Χρήστου καταπιάνεται με την ποίηση του Ελιοτ, έργο που θεωρείται το αποκορύφωμα της συνθετικής του περιόδου πριν ασχοληθεί με την ηλεκτροακουστική μουσική και τα ιδιότυπα έργα του που περιλαμβάνουν θέατρο και χορό. Στη μελοποίηση των ποιημάτων ο Γιάννης Χρήστου, όπως αναφέρουν οι διεθνείς κριτικές, αποτυπώνει την ατμόσφαιρα του Ελιοτ και αποκαλύπτει την ικανότητά του να διαμεσολαβεί με τη μουσική του ανάμεσα στον κοινό και στον ποιητή. Το έργο του Γιάννη Χρήστου στην έκδοση «Intersection: 1955» είναι ερμηνευμένο από τη μέτζο σοπράνο Αγγελική Καθαρίου και τους πιανίστες Νικόλαο Σαμαλτάνο και τον Christophe Sirodeau. Ενα από τα ποιήματα «Eyes that Last I Saw in Tears» (Μάτια που τελευταία είδα με δάκρυα) ο συνθέτης το είχε συμπεριλάβει μερικά χρόνια νωρίτερα στην «Πρώτη Συμφωνία», όταν είχε αρχίσει να πειραματίζεται με τη χρήση φωνής. Πιο συγκεκριμένα, στο δεύτερο μέρος της συμφωνίας ακούγεται το ποίημα μελοποιημένο – σε πρώτη εκτέλεση – από την ηθοποιό και μεσόφωνο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής Κίτσα Δαμασιώτου.

Τη διαδρομή της σύντομης ζωής και δημιουργίας του Γιάννη Χρήστου την αποτυπώνει με ευκρίνεια ο Μίκης: «Ο Χρήστου όπως κάθε δημιουργός έψαχνε δραματικά θα λέγαμε να βρει τη “λύση” μέσα στο χάος που είναι η σύγχρονη μουσική. Γνήσιος συνθέτης με δημιουργικούς χυμούς, φιλοδοξούσε να συνθέσει έργα ζωντανά και όχι ρομπότ ή Φρανκεστάιν. Εθετε ίσως και αυτός το ερώτημα: “Για ποιον γράφω; Με ποιον θέλω να συνομιλήσω; Σε ποιον απευθύνομαι;”».