Είναι η μάσκα το νέο πρόσωπό μας;

Σε κανέναν δεν αρέσει να φοράει μάσκα. Είναι ζεστές και άβολες, εμποδίζουν την αναπνοή, θαμπώνουν τους φακούς στα γυαλιά όρασης, καλύπτουν τις εκφράσεις του προσώπου, παρεμποδίζουν την επικοινωνία. Δημιουργούν πολύπλοκες διαπροσωπικές δυναμικές. Πολλοί από εμάς πρέπει τώρα πια να καθορίζουν τους όρους χρήσης της ακόμη και μέσα στο οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον. Σε ποιο βαθμό είμαστε ασφαλείς ώστε «Αυτοί» και όλοι «Εμείς» να εμπιστευθούμε την προσέγγιση των γυμνών προσώπων τους προς το μέρος μας; Αυτές οι αποφάσεις μπορεί να είναι δύσκολες.

Τι είναι λοιπόν η μάσκα; Αξεσουάρ; Νέο χρηστικό αντικείμενο; Η σωτηρία από την πανδημία; Μήπως το υφασμάτινο πεδίο κοινωνικής αντιπαράθεσης, συμβολισμών και ταξικών διακρίσεων; Οπως επεσήμανε ο αμερικανός κοινωνιολόγος Ιρβιν Γκόφμαν στη μελέτη του το 1952, οι άνθρωποι, εντός των κοινωνικών ομάδων επιδιώκουν να ενταχθούν και να αποφύγουν να συμπεριφέρονται με τρόπους που θα τους στιγματίσουν. Γι’ αυτό πολλοί άνθρωποι διστάζουν να φορέσουν μάσκες εξαιτίας των σιωπηρών ομαδικών πιέσεων και ανησυχιών για το τι μπορεί να πιστεύουν οι άλλοι. Στην πλειονότητα του συνόλου οι άνθρωποι θέλουν να αρέσουν στους άλλους, να γίνονται αποδεκτοί, να μην απορρίπτονται και κανείς να μην τους αποφεύγει.

Νέος τρόπος ζωής. Οι εμπειρογνώμονες της δημόσιας υγείας λειτουργούν ως στυλίστες του νέου τρόπου ζωής καλώντας τους υπόλοιπους από εμάς επειγόντως να αντιμετωπίσουμε πολύ περισσότερα από ό,τι έχουμε συνηθίσει να αντιμετωπίζουμε με τα συναισθηματικά και νοητικά μας εργαλεία. Γινόμαστε σώφρονες και παράφρονες, έννομοι και παραβάτες, αρνητές της μασκοφορεμένης δημόσιας εμφάνισης. Ναι, όλα αυτά πλαισιώνουν τη χρήση της μάσκας για λόγους προστασίας από τον Covid-19 και συμβαίνουν το φθινόπωρο του 2020 λίγο πολύ σε όλα τα δημοκρατικά σημεία του πλανήτη. Γιατί στις αυταρχικές κοινωνίες των απολυταρχικών καθεστώτων η αμφισβήτηση της μάσκας έχει παράδοξες τιμωρίες: όπως την περίπτωση στην Ινδονησία όπου οι παραβάτες υποχρεώνονται να σκάψουν τους τάφους εκείνων που πέθαναν λόγω της πανδημίας.

Ας δούμε λοιπόν τη ζωή μας με τη μάσκα έστω ως ένα κακότυχο «γύρισμα» της σχέσης του lifestyle με την πραγματικότητα. Από τις εγκεκριμένες χειρουργικές -ακριβές, σπάνιες και προορισμένες για το υγειονομικό προσωπικό – στις υφασμάτινες πλενόμενες, στις πλαστικές ασπίδες προωθημένου ντιζάιν αμφιβόλου όμως προστασίας.

Πειραματισμοί. Κάποιοι, συνηθισμένοι στις απότομες αλλαγές του καιρού αντιλαμβάνονται τις σημερινές συγκυρίες, προσαρμόζουν το νεοεισερχόμενο αντικείμενο στον ρυθμό της ζωής τους και θεωρούν ότι η μάσκα τους προτρέπει σε πολυεπίπεδους πειραματισμούς. Για παράδειγμα οι μάσκες στα χρώματα από σημαίες κρατών ή ομάδων ποδοσφαίρου ελκύουν τους άρρενες οπαδούς οι οποίοι επιχειρούν να κάνουν τη μάσκα σύμβολο των πεποιθήσεών τους. Πολλοί άλλοι και άλλες προσπαθούν να δημιουργήσουν μία ευδιάθετη όψη με μάσκες καρτούν, φλοράλ, αγορασμένες από πωλητήρια μουσείων τέχνης, ραμμένες κατά παραγγελία από το ίδιο βαμβακερό ριγέ ύφασμα ενός πουκάμισου ή ενός φορέματος. Ωστόσο πολλοί είναι εκείνοι που ξενίζονται με όσους κυκλοφορούν γύρω τους με καλυμμένα χαρακτηριστικά. Ομως οι έρευνες των τελευταίων μηνών έφεραν μερικά σύνθετα στοιχεία που εξηγούν με ψυχολογικές και κοινωνιολογικές προσεγγίσεις τις γενικευμένες αντιδράσεις των αρνητών της μάσκας. Για όλα φταίει η «προσωπαγνωσία», λένε οι επιστήμονες εξηγώντας την αδυναμία του εγκεφάλου να διαβάσει τα πρόσωπα. «Χρησιμοποιούμε την αναγνώριση προσώπου σε κάθε πτυχή της κοινωνικής μας αλληλεπίδρασης», εξηγεί ο Ερεζ Φρόιντ, ψυχολόγος στο Κέντρο Ερευνας για την Οραση στο Πανεπιστήμιο York στο Τορόντο. Στα πρόσωπα των άλλων, βρίσκουμε ενδείξεις και αντιλαμβανόμαστε την προσωπικότητα, το φύλο και τα συναισθήματά τους. Και ξαφνικά, τα πρόσωπα δεν μοιάζουν ίδια. Ωστόσο τίποτα δεν έχει χαθεί. Μπορούμε να κάνουμε αναγνώριση συμπεριφοράς των γύρω μας από το βάδισμα, τη φωνή, τη στάση του σώματός τους. Αλλωστε τον μεγαλύτερο όγκο πληροφορίας τη λαμβάνουμε από αυτό που εκπέμπουν τα μάτια…

Κανόνας. Οπως εύστοχα είχε επισημάνει ο Βάλτερ Μπένγιαμιν στην ανολοκλήρωτη μελέτη του για τις στοές του Παρισιού, την αυγή της νεωτερικότητας, το φαινόμενο της μόδας είναι εκείνο που δείχνει τα σημεία του καινούργιου «όχι μόνο για τις τέχνες, αλλά ακόμη και τις ενδείξεις επικείμενων πολέμων και επαναστάσεων». Οι μπενγιαμινικές επισημάνσεις διατηρούν και σήμερα την ισχύ τους. Η μάσκα είναι η νέα μόδα – δηλαδή ο τρόπος – (από το λατινικό modus) που δείχνει ποια είναι η ζωή μας.

Ως έναν βαθμό, αν ο καθένας φορέσει μάσκες, αυτό μπορεί να γίνει ένας νέος κανόνας. Αλλά για να φτάσουμε σε αυτό το σημείο χρειάζεται χρόνος. Οι έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι που ενδιαφέρονται περισσότερο για την υγεία και την ευημερία των άλλων είναι πιο πιθανό τώρα να φορέσουν μάσκες. Επομένως αυτό που βιώνουμε μεταξύ μας στο θέμα της χρήσης της μάσκας έχει να κάνει με τη μοντέρνα αντίληψή μας, στέρεα δομημένη σε όλη τη διάρκεια του 20ου αιώνα: ότι η πόλη λειτουργεί ως ένα δημόσιο παλκοσένικο, πάνω στο οποίο το σύνολο της εμφάνισής μας με ρούχα και συμπληρωματικά εξαρτήματα αποτελούν μέρος της παράστασης που δίνει ο εαυτός μας κατασκευάζοντας την ταυτότητά του.