Οι υπερκατάσκοποι των προσωπικών δεδομένων

H Σοσάνα Ζούμποφ, ομότιμη καθηγήτρια της Σχολής Διοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, έχει πετύχει με την πραγματεία της περί επιτηρητικού, κατασκοπευτικού καπιταλισμού να καλύψει όλα τα ζητήματα που αφορούν τη διαμόρφωση εξ αποστάσεως της ατομικής συμπεριφοράς του ανθρώπου υπό τη νέα εξουσία της τεχνολογικής επανάστασης μέσω της συλλογής και επεξεργασίας τεράστιων όγκων δεδομένων. Αυτή είναι η εποχή η οποία προσδιορίζει, όλο και πιο βιαστικά, όλο και πιο συντεταγμένα, όλο και πιο απροκάλυπτα, το ανθρώπινο μέλλον στον ρημαγμένο πλανήτη του 21ου αιώνα. Ενα μέλλον ασυμμετρίας μεταξύ οικονομίας και πολιτικής και των κοινωνιών συγκροτημένων από συμμετρικές κοινότητες.

Η Ζούμποφ είναι η πλέον αρμόδια για τον χειρισμό αυτού του θέματος. Το βιογραφικό της πληροφορεί ότι το 1988, με το βιβλίο της «Η εποχή της έξυπνης μηχανής: το μέλλον της εργασίας και της εξουσίας», προέβλεψε ότι οι υπολογιστές θα δημιουργούσαν ένα μονοδιάστατο εργασιακό και επαγγελματικό περιβάλλον μεγιστοποίησης της οικονομικής ισχύος. Επειτα από μακρόχρονη κοινωνιολογική, ιστορική και πολιτικοοικονομική έρευνα, δημοσίευσε το 2002 τα αποτελέσματα υπό τον τίτλο «Support Economy», διαβλέποντας πριν από την εμφάνιση του iPod και την καθολική διασπορά του Διαδικτύου την άνοδο και επικράτηση του ψηφιακά κατανεμημένου καπιταλισμού υπηρεσιών προσαρμοσμένων στο άτομο. Ο «Κατασκοπευτικός καπιταλισμός» που κυκλοφόρησε το 2019 είναι η τελική φάση της λεπτομερούς αποτύπωσης και αξιολόγησης του ψηφιακού κόσμου των ημερών μας, αυτής της νέας εξουσίας.

Εκείνο που συμβαίνει δεν είναι άγνωστο πια: κάθε άτομο επί της γης έχει την προσωπική συμπεριφορά του παράλληλα προς ένα «συμπεριφορικό πλεόνασμα» σημαντικό για τα πλούσια προειδοποιητικά σημάδια που εμπεριέχει, οικοδομώντας μια οικονομική και κατ’ επέκταση πολιτική και πολιτιστική αγορά επιβεβαίωσης προσδοκιών από προεξοφλημένες μελλοντικές αποφάσεις. Η αυτοματοποιημένη επιτήρηση και συλλογή δεδομένων από αυτό το «πλεόνασμα» δημιουργεί μια γνώση η οποία δεν ανήκει στο άτομο, αλλά σε εκείνον που την έχει σχεδιάσει και τη διοχετεύει στο άτομο ως πληροφορία και αλήθεια, αφού είναι το προϊόν μιας αδιάκοπης μέτρησης της κατασκοπευτικής πρακτικής.

Πέντε τεραμπάιτ την ημέρα

Το μέγεθος αυτού του επιτηρητικού ολοκληρωτισμού είναι τεράστιο: οι εταιρείες Google, Amazon, Facebook, Apple (γνωστές ως GAFA) διαχειρίζονται ως κέντρα δεδομένων – data centers – 5 τεραμπάιτ (ΤΒ) την ημέρα. Σε αυτά ανήκουν τα δισεκατομμύρια των θνητών και ο καθένας ξεχωριστά με τις κινήσεις, τις προτιμήσεις, τις ιδέες, τις ποταπότητες, τις αναπνοές και τις σωματικές μας εκκρίσεις, τις επιθυμίες μας, ακόμα και αν μένουν ανεκπλήρωτες. Αυτά γνωρίζουν όσα δηλώνουμε με λέξεις και εκφράσεις των χεριών και του προσώπου μας. Γνωρίζουν και όσα έχουμε ξεχάσει: το δικαίωμα του ανθρώπου στη λήθη, η άφεση των αμαρτιών του δεν υφίσταται, όλα είναι αποθηκευμένα και ανακτήσιμα ανά πάσα στιγμή – παραμένουμε εντός της «ψηφιακής φυλακής» εφ’ όρου ζωής. Συγκριτικά με τα 5 ΤΒ την ημέρα των GAFA, το Ηλιακό Παρατηρητήριο της NASA, το πλέον απαιτητικό κέντρο έρευνας, παράγει 1,5 ΤΒ την ημέρα προς επεξεργασία.

Εχουν προηγηθεί και συμπλέουν με τη Ζούμποφ ερευνητές και στοχαστές οι οποίοι έχουν εντοπίσει πως η συστηματική και εξαντλητική ανάλυση προσωπικών δεδομένων από τα κέντρα δεδομένων δημιουργεί συγκλίνουσες ατομικές και κοινωνικές στρεβλώσεις, που μεταβάλλονται σε ορθότητες, καθώς αφήνουμε πίσω μας σε κάθε στιγμή του βίου μας «ψηφιακές εξατμίσεις» προς ανάλυση και εκμετάλλευση, ενώ πιστεύουμε ότι είναι περιττωματικές. Ζούμε έτσι ένα «πρωτόγνωρο», όχι επειδή τα μη προγραμματισμένα και τα αναπάντεχα δεν στερούν τον άρτο της Ιστορίας, αλλά επειδή δεν διαθέτουμε, για ετούτα τα «συμπεριφορικά πλεονάσματά» μας, τις αντιδράσεις που τουλάχιστον θα δυσχεράνουν τον πανταχού παρόντα «δεδομενισμό». Οι προσλαμβάνουσες παραστάσεις μας παραμένουν σφιχταγκαλιασμένες με ιδεολογίες, εκκοσμικευμένες θεολογίες και διαφωτιστικές ουτοπίες, τόσο πειστικές επειδή κανοναρχούν, όσο και εγκεφαλικά νεκρές, επειδή είναι θεσμοθετημένες, μαγαζιά με χιλιάδων χρόνων παρελθόν.

Η ταχύτητα επέκτασης και η σπουδή της επιβολής των δεδομένων είναι τέτοια ώστε η ωρίμαση κατανόησης, κριτικής και αντιμετώπισής τους παραμένει χωλή και αβέβαιη. Ο κόσμος των δεδομένων βρίσκεται μονίμως ένα βήμα πιο μπροστά και η απόσταση φαίνεται να μεγαλώνει. Εξάλλου, το συγκριτικό πλεονέκτημα αυτού του κόσμου είναι η πειθώ, η προσεκτική και εξατομικευμένη επίκληση ότι «είσαι μέσα, φρόντισε να παραμείνεις μέσα». Και η επιτήρηση ώστε να «είσαι μέσα» έχει τη γλύκα μαγείας, την αμετροέπεια της ανευθυνότητας, την αποχαύνωση της «εναλλακτικότητας», τη σιελόρροια του σκύλου που χαίρεται το λουρί του, με μία λέξη τη φλεγμονώδη απανθρωποποίηση.

Βιβλία στα ελληνικά

Στην ελληνική εκδοτική αγορά, η πρόσφατη βιβλιογραφία προσφέρει σχετικά έργα αναφοράς. Παράδειγμα το δοκίμιο του γερμανόφωνου κορεάτη καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν «Η αγωνία του έρωτα» (εκδ. Opera, 2019), που επικεντρώνεται στην ηλεκτρονική εξ αποστάσεως καθοδηγητική προσφορά επιδεικτικών ερωτικών γνωριμιών και επιδόσεων προς μίμηση μέσω μιας ανερυθρίαστης αποκάλυψης «των εν οίκω εν δήμω». Συμπληρωματική είναι η πολύχρονη μελέτη της Εβά Ιλούζ, καθηγήτριας Κοινωνιολογίας στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ, για τη διαδικτυακή χειραγώγηση των ανθρώπινων συναισθημάτων προς όφελος μιας πολυδιάστατης προσφοράς προϊόντων και υπηρεσιών ισοπεδωτικής και καταναγκαστικής ατομικής «ευτυχίας» (Ενγκαρ Καμπανάς / Εβά Ιλούζ, «Ευτυχιοκρατία», εκδ. Πόλις, 2020, βλ. σχετική βιβλιοκρισία στο «Β», 5/9). Διαβρωτική στο ίδιο πλαίσιο είναι η παρατήρηση του Γάλλου Μπρουνό Πατινό, προέδρου του Τμήματος Δημοσιογραφίας της SciencePo (Πολιτική Επιστήμη) στο Παρίσι, ότι η διάρκεια προσοχής και η ικανότητα συγκέντρωσης σε μια «δεδομενική» πληροφορία μέσω κινητών περιορίζονται σε εννιά δευτερόλεπτα (τόση είναι η ικανότητα συγκέντρωσης ενός χρυσόψαρου στη γυάλα), πριν η σκέψη πληγεί από την επόμενη πληροφορία, καθώς εμπιστευόμαστε στις ψηφιακές τεχνολογίες την πιο πολύτιμη πηγή πόρων μας, δηλαδή τον χρόνο μας, δημιουργώντας μια αγορά εκμετάλλευσης της προσοχής μας («Ο πολιτισμός του χρυσόψαρου», εκδ. Καστανιώτη, 2020).

Τέτοιες περιπτώσεις, υποστηρίζει η Ζούμποφ, είναι θεμελιώδεις αξίες του κατασκοπευτικού καπιταλισμού των ημερών μας: σε αντίθεση με τον βιομηχανικό καπιταλισμό που αντλούσε πρώτες ύλες από το φυσικό περιβάλλον το οποίο κατέστρεψε διά παντός, ο καπιταλισμός των δεδομένων αντλεί πρώτες ύλες από τον άνθρωπο μέσω της συστηματικής επιτήρησης των συμπεριφορών του, πλάθοντας και εξουσιάζοντας διά της «επικοινωνίας» εξατομικευμένα προϊόντα και υπηρεσίες. Αυτή η οικονομία δεν χρειάζεται επενδύσεις, αφού οι πρώτες ύλες διατίθενται δωρεάν, δεν απασχολεί πολυπληθές εργατικό δυναμικό με κίνδυνο να υπάρξουν απαιτήσεις και ανατροπές. Κυριαρχεί πάνω σε μια πλανητική κοινωνία σε κατάσταση επιτηρητικής απόλαυσης ατομικισμού. Αν η General Motors είχε εργατικό δυναμικό μισού εκατομμυρίου ανθρώπων στην περίοδο της ακμής της (1950-1960), οι κολοσσοί του Διαδικτύου – οι GAFA και η Microsoft – έχουν δέκα ως τριάντα χιλιάδες μόνιμους εργαζομένους στην έδρα τους και στις ΗΠΑ, αλλά εκατοντάδες χιλιάδες προμηθευτές πρώτης ύλης, «συνεργάτες» επεξεργασίας και περιστασιακό προσωπικό διάσπαρτο στον κόσμο, την υπεραξία του οποίου απολαμβάνουν δίχως εργατικές και ανάλογες φορολογικές υποχρεώσεις. Ενα πλανητικών διαστάσεων ολοκληρωτικό ιδιωτικό μονοπώλιο εξουσίας κυριαρχεί.

Φαίνεται μάλιστα, πέραν αυτών των επισημάνσεων, πως οι καιροί της συμφοράς ευνοούν αυτούς τους γίγαντες. Η αθροιστική χρηματιστηριακή αποτίμησή τους προσεγγίζει τα 7 τρισεκατομμύρια δολάρια. Η Apple υπερβαίνει τα 2 τρισεκατομμύρια, πάνω από το ΑΕΠ χωρών όπως η Ρωσία, η Ιταλία και ο Καναδάς. Με την εμφάνιση και εξάπλωση της πανδημίας του κορωνοϊού, οι διαφημίσεις στα αναρίθμητα sites των γιγάντων σημείωσαν άνοδο, οι διαδικτυακές αγορές πολλαπλασιάστηκαν, η κερδοφορία βελτιώθηκε, δυσκολεύοντας ή εξαφανίζοντας παραδοσιακούς και ψηφιακούς ανταγωνιστές («ΤΟ ΒΗΜΑ», 23/8/2020).

Ο πειρασμός του αυταρχισμού

Αφελές, λέει η Ζούμποφ, να πιστεύουμε ότι αυτή η πλανητική ισχύς δεν εκβιάζει λαούς και τις σύγχρονες παραπαίουσες δημοκρατίες, δεν αποτελεί πειρασμό για κόμματα, κυβερνήσεις, αυταρχικά καθεστώτα και ομάδες εξουσίας και παραεξουσίας, στηρίζοντας ένα πολυδαίδαλο «σύστημα» ανταγωνισμών, βίας, συγκλίσεων και συμβιβασμών, το οποίο εξασφαλίζει την πορεία του, με το ένα χέρι να πλένει το άλλο και τα δυο το πρόσωπο, έτσι που η υλική και άυλη διαφθορά στον λεγόμενο κυβερνοχώρο είναι η μεγαλύτερη «μπίζνα» στον πλανήτη. Αλλο τόσο είναι αφελές να υπολογίζει κανείς πως οι υπάρχουσες πολιτικές δυνάμεις δεν μολύνονται από τις ελευθερίες που διεκδικεί ο επιτηρητικός καπιταλισμός μέσω του νεοφιλελευθερισμού. «Οι επιπτώσεις», σημειώνει η Ζούμποφ, «ξεπερνούν κατά πολύ την περιοχή των ιδιωτικών επιχειρήσεων και υπονομεύουν τη δημοκρατία και εκ των άνω και εκ των κάτω. Εκ των άνω, ο καπιταλισμός της παρακολούθησης λειτουργεί μέσω της ασυμμετρίας γνώσης και εξουσίας, αυξάνοντας αντί να μειώνει τις κοινωνικές ανισότητες. Εκ των κάτω, οι στόχοι περιορίζουν την ανθρώπινη αυτονομία και την ανεξαρτησία των ατόμων, ικανότητες χωρίς τις οποίες δεν υπάρχει δημοκρατία. Αν και ο καπιταλισμός της παρακολούθησης αποτελεί μια εντελώς νέα δύναμη στην οικονομική και πολιτική ιστορία, έχουμε ήδη δει αρκετά ώστε να ξέρουμε πως βασίζεται σε ξεδιάντροπη περιφρόνηση της κοινωνικής νόρμας και των δικαιωμάτων που είναι ιδιαίτερα σημαντικά σε μια δημοκρατική κοινωνία που λειτουργεί σωστά» (άρθρο στα «ΝΕΑ», 4-5/1/2020).

Εφόσον έτσι έχουν τα πράγματα, το κάλεσμα της Ζούμποφ (τελευταίες αράδες του βιβλίου της) ηχεί ως ανακομιδή τού λειψάνου «να πάρουμε την κατάσταση στα χέρια μας» ή της σοφίας του Μεγάλου Τιμονιέρη Μάο «μεγάλη αναταραχή, υπέροχη κατάσταση»: «Από εμάς εξαρτάται να χρησιμοποιήσουμε τη γνώση μας, να ανακτήσουμε τα σημεία αναφοράς μας, να παρακινήσουμε και τους άλλους να κάνουν το ίδιο και να προβούμε σε ένα νέο ξεκίνημα. Στην κατάκτηση της φύσης τα θύματα του βιομηχανικού καπιταλισμού ήταν βουβά. Αυτοί που επιθυμούν να κατακτήσουν την ανθρώπινη φύση θα ανακαλύψουν πως τα δυνάμει θύματά τους έχουν βροντερή φωνή, είναι έτοιμα να ονοματίσουν τον κίνδυνο και να τον υπερνικήσουν». Την απάντηση δίνει ο Μπρουνό Πατινό στις δικές του τελευταίες αράδες: «Σύμφωνα με τη Γαλλική Εταιρεία Χρυσόψαρου (υπάρχει!), το χρυσόψαρο είναι ένα ζώο που προορίζεται να ζει σε ομάδες, κατά κανόνα από είκοσι ως τριάντα χρόνια, και το μήκος του μπορεί να φτάσει έως και τα είκοσι εκατοστά. Οι γυάλες έχουν αποδεκατίσει το είδος, μειώνοντας το προσδόκιμο ζωής του και καταστρέφοντας την κοινωνικότητά του». Σημειώνουμε πως αν, τύχη κακή, ταραχτεί το χρυσόψαρο και η γυάλα πέσει και σπάσει, το χρυσόψαρο θα έχει εννιά δευτερόλεπτα για να αντιληφθεί το μοιραίο λάθος του.

Σοσάνα Ζούμποφ
Η εποχή του κατασκοπευτικού καπιταλισμού
Εκδ. Καστανιώτη, 2020